Almenningur á að velja byggingar sem rísa, ekki dómnefndir

Eigum við að hafa dómnefndir sem velja alþingismenn og forseta? Og dómnefndir sem velja sveitarstjórnir? Nei. Af hverju höfum við þá dómnefndir sem velja verðlaunatillögur að nýjum byggingum sem eiga að rísa á áberandi stöðum og oft eru kostaðar af almenningi?

Dómnefndir eru mikil hugsanavilla í arkítektúr. Ekki nema þá sem samkvæmisleikir til að klappa kollegum á bakið og lyfta því upp sem kollegum finnst áhugavert. En að nota dómnefndir til að velja hvaða tillögur eiga að sigra í arkítektasamkeppnum og hvaða hús eiga að rísa er eins og að nota dómnefndir til að velja stjórnmálaflokka og þingsæti.

Við notum dómnefndir þegar þarf að velja eitthvað sem er mjög huglægt og hefur takmörkuð áhrif á líf almennings. Eins og besta rithöfundinn, söngvarann, kvikmyndina og dansarann. Það má alveg vera Arnaldur eitt árið og Yrsa hitt, í flokkinum höfundar spennusagna. Við notum hins vegar kosningar þegar við veljum eitthvað sem skiptir miklu máli og hefur áhrif á daglegt líf fólks.

Byggingar á fjölförnum stöðum hafa einmitt mikil áhrif á líf fólks (sjá hér umfjöllun BBC). Við ættum því að láta fólk ráða því í miklu meira mæli hvaða byggingar verða valdar og látnar rísa á fjölförnum stöðum. Almenningur á að hafa mikið um það að segja, einkum byggingar sem almenningur notar og greiðir fyrir. Einnig ætti þetta að vera regla ef sterkur staðarandi er til staðar og þegar verið er að byggja þar sem tilvísun er í menningu og arfleið þjóðar.

Ef almenningur myndi fá að velja hvaða nýjar byggingar eiga að rísa á fjölförnum stöðum þá munu þeir sem senda inn tillögur—sjálfir arkítektarnir—hugsa allt öðruvísi. Þeir myndu hugsa hvað almenningi hugnast, ekki hvað fellur kollegum í geð. Þetta myndi breyta allri hugsun við hönnun bygginga.

Skoðum nú tvær leiðir sem hægt er að hafa í hönnun: ef dómnefndir velja hús eða ef almenningur velur (sjá neðar í pistlinum):

Áherslur í hönnun – ef dómnefndir velja hús/tillögur sem á að byggja

  • Viðmið er að hanna eitthvað nýstárlegt, frumlegt, einkennileg og óvenjulegt.
  • Reynt er að hanna eitthvað sem leiðir til vatnaskila í hönnun.
  • Hönnuðurinn verður að ákveðinni miðju í verkefninu, stundum er áhersla á að hanna til að skapa hönnuði stærra nafn o.s.frv.
  • Þörf byggingaverktaka til að fá sem flesta selda fermetra út úr byggingareit nær oft að vera sterkt til staðar og verður jafnvel ráðandi í sumum verkefnum.

Hér er dæmi þar sem áherslur hönnuðar hafa alveg yfirtekið söguna sem er til staðar og staðarandinn vanvirtur með öllu (skrifstofbygging í Mexíkóborg):

Hér er dæmi um hönnun sem fellur á staðnum illa í notendur og almenning. Hér var markmiðið að hanna eitthvað nýstárlegt og óvanalegt sem e.t.v. er gaman að sjá á blaði (eða sem þrívíddarrenderingu á tölvuskjá) en er stundum þreytandi fyrir augað og ýtir svo sannarlega ekki undir þann staðaranda sem er á staðnum því eldri byggingin á staðnum fær ekki að njóta sín. Nýja byggingin yfirtekur þá eldri með öllu og keyrir þvert ofaní menningu og arfleið hennar (Royal Ontario Museum í Toronto, Kanada):

Hér er annað dæmi þar sem mótvægi hönnunar (architectural contrast) er of mikið: Tvær íbúðablokkir, önnur gömul og allur staðarandinn miðast við hana, hin byggingin er ný og keyrir þvert ofan í öll þau gildi sem eru til staðar á svæðinu:

Og hér er enn eitt dæmið þar sem hönnun og andi sem er fyrir á svæðinu er algerlega keyrður til baka með mjög ólíkri hönnun. Þetta er óþægilegt fyrir augað og fyrir þá grunnþörf að styðja við eldri mannana verk sem hafa notið virðingar á svæðinu og fólk hefur um langt skeið notið og verið sátt við:

Enn eitt dæmið er franska skrifstofubyggingin í París, Tour Montparnasse sem er afar lítið í takti við staðaranda 15. hverfisins. Enda hafa alla tíð staðið miklar deilur um þessa byggingu og reglulega kemur í ljós í könnunum að fólki þykir hún vera ljót og passa illa í umhverfið. Það er nefnilega grunnþörf hjá fólki að lifa og hrærast í mannlífi og að umhverfið allt styðji við það mannlíf sem ríkir á hverjum stað. Borgaryfirvöld í París hafa reynt að koma til móts við þessar raddir með því að endurhanna ytra byrði turnsins en saga þeirra tilrauna er löng og ströng; það er ekki hægt að breyta aðeins ytra byrði og ætlast til þess að fólk verði ánægt. Það eru útlínur og fyrirferð turnsins sem pirrar fólk. Það sem lýsir viðhorfum fólks til turnsins best er þessi fræga setning: Besta útsýnið sem hægt er að finna í París er í turninum sjálfum af því það er eini staður borgarinnar þar sem ekki sést í turninn („It is said that the tower’s observation deck enjoys the most beautiful view in all of Paris, because it is the only place from where the tower cannot be seen“ – sjá hér):

Að lokum er hér enn eitt dæmið um hönnun sem hefur verið byggð algerlega út frá þörfum hönnuða, ekki út frá þörfum almennings. Hér er algjör skortur á gróðri, ekkert líf í augnsýn sem er jú þvert á grunnþarfir venjulegs fólks. Hönnuður þessa skelfilega útirýmis og byggingarinnar sem tengist útisvæðinu er Peter Eisenman og væri fróðlegt að heyra rök hans fyrir því að þetta svæði eigi að styrkja mannlíf. Sjáið litla hópinn af fólkinu, til vinstri, mitt í miðjum boganum, sem greinilega er að reyna að njóta stundarinnar, e.t.v. með nestisstund í huga en varla hefur þessi nestistími verið sá minnisstæðasti í upplifun þessa hóps er þarna situr:

Áherslur í hönnun – ef almenningur velur

  • Viðmið er að hann eitthvað sem er fallegt, styrkir gott mannlíf og vellíðan fólks.
  • Reynt er að hanna eitthvað sem hámarkar ánægju almennings.
  • Notkun almennings og ánægja fólks með húsið/bygginguna verður miðjan í hönnun.
  • Áhersla verður á að taka mikið tillit til
  • Áherslur byggingaverktaka til að fá sem flesta selda/leigða fermetra út úr byggingareit verða síður ráðandi.

Í dag er bæði í Evrópu og Bandaríkjunum mjög aukin krafa um að byggt verði í takt við þarfir almennings. Fræg er sagan þegar átti að byggja íbúðablokkir við Apelvägen í Tyresö, í bæjarkjarna suður af Stokkhólmi. Haldin var samkeppni og aðeins ein tillaga barst, en hún var í fremur nútímalegum stíl:

Íbúum líkaði þessi tillaga illa (sjá hér), enda er mjög mikið um gamlar byggingar í Tyresö. Staðarandi þessa svæðis byggir á tveimur megineinkennum:

  1. Staðarandi, einkenni 1: Tyresö Slott (Nordiska Museet), kaffihús, safn og kastali, í gömlum stíl, frá 17. öld
  2. Staðarandi, einkenni 2: Tyresö Kyrka, kirkja frá 17. öld, vinsæll viðkomustaður ferðamanna.

Bæði þessu sterku 17. aldar einkenni í Tyresö voru lykilatriði því hvað íbúar sóttu fast að ofangreindar íbúðablokkir væru ekki byggðar. Og þar sem aðeins þessi eina tillaga barst þá ákváðu íbúar bæjarins að leggja fram nýja tillögu sem þeir þróuðu gróflega sjálfir. Tillaga íbúa var þessi:

Haldin var rafrænkosning og yfir 90% bæjarbúa völdu neðri tillöguna, tillögu íbúa.

Annað dæmi um nýjar byggingar sem almenningur hefur fengið að hafa áhrif á eru fjölmargar byggingar sem hafa risið á síðustu árum í bænum Norrtälje, norðaustur af Stokkhólmi. Hér er um að ræða íbúðabyggingu sem hefur sterka tilvísun í gömlu byggingarhefðina í Svíþjóð, sem hefur mjög ríkar tilvísanir í aldamótastílinn (sekelskiftesstil). Mikil ánægja er með þessa þróun í Norrtälje og hér er eitt dæmi um íbúðabyggingu þar sem tillit var tekið til óska almennings:

Annað dæmi þar sem þarfir almennings voru ráðandi við vali á nýju íbúðarhúsi á áberandi stað í Århus í Danmörku (byggt 2015):

Það er mjög gaman að sjá myndbandið af því þegar þetta hús var byggt (time-lapse myndum raðað saman):

Enn eitt dæmið er frá Nijmegen, sem er 120 þús manna bæjarfélag í rúmlega 100 km fjarlægð suðaustur af Amsterdam. Þar voru ljótar byggingar rifnar niður vegna þess að allir voru orðnir þreyttir á að hafa þær fyrir augum sér. Þær einfaldlega skemmdu mannlífið. Byggingar í gamla stílnum voru settar þarna inn á milli í stað þeirra eldri:

Keimlíkt þessu þyrfti að gera víða í Reykjavík, rífa niður ljótar byggingar sem samsama sig lítt þeim staðaranda sem ríkir í borginni. En Reykjavík er lítil og smátt og smátt verðu æ minna eftir af þeim staðaranda sem var og ef við breytum ekki stefnu í vali á byggingum þá er hætta á að við töpum miklum menningarverðmætum og gerum Reykjavík ljótari og ópersónulegri borg þar sem lítið er eftir af byggingum í þeim stíl sem ríkti þegar borgin byggðist upp. Inntak þessa pistils er því brýnt: Að byrja að byggja á ný fögur hús með sterka tilvísun í staðaranda, arfleið og sögu og þar sem fólki líður vel og að byggingar ýti undir samneyti fólk og gott mannlíf.

Það má segja að yfirstandandi sé stórslys númer 2 því að það fyrra var þegar rifin voru mörg gömul hús á árunum 1960-1980 og ljót byggð í staðin. Við áttuðum okkur smátt og smátt á virði og menningarsögu gamalla húsa en hin síðustu ár hafa skipulagsyfirvöld Reykjavíkur algerlega valtað yfir bygginarmenningu og sögu með því að leyfa verktökum að vera um of ráðandi í að skapa formfegurð borgarinnar. Þeir hugsa um of um eitt: að hámarka fjölda seldra og leigðra fermetra og því leita þeir í kassalaga gámastílinn sem hefur nú yfirtekið flest fjölförnustu svæði borgarinnar. Og nýjasta dæmið sýnir að enn er haldið áfram í sama gírnum:

Verðlaunartillagan við viðbyggingu stjórnarráðsins sver sig í ætt við „brutalist architecture“ sem er yfirleitt talin gróf, ómanneskjuleg og köld stefna sem yfirleitt vekur litla jákvæðni hjá fólki. Sem dæmi um þennan brútal-arkítektur er ráðhúsið í Boston sem oft er nefnt sem eitt ljótasta hús veraldar. Við þurfum að hætta að teikna hús út frá því að einhver arkítekt geti sett eitthvað sniðugt og óvanalegt í ferilsskrá sína og byrja að teikna út frá því hvað fólki finnst vera fallegt. Að byggja út frá brútal-arkítektúr við hliðina á lágreista, hlýja stórnarráðshúsinu er dæmi um ógögnur sem við erum komin í með hvernig útlit húsa á að vera. Ef um er að ræða prívat hús einhvers er sjálfsagt að gera engar kröfur eða ramma um útlit húsa. En þegar um er að ræða hús í nafni almennings, á stað sem almenningur fer oft um, er nauðsynlegt að byrja aftur á að byggja fallegt hús.

 

Facebook Comments

Check Also

Horfa skipulagsyfirvöld framhjá því sem mestu máli skiptir?

Eigum við að hafa börnin okkar á leikskóla þar sem næring í fæðu er 100% …