Er í lagi að vera aðdáandi Trumps?

Verstu þjóðarleiðtogar sögunnar hafa yfirleitt gert eitthvað sem má skilgreina sem jákvætt:

Hitler tók vegakerfið í gegn (byggði Autobahn), byggði upp veldi Volkswagen, styrkti rannsókna- og vísindastarf meira en áður þekktist í Evrópu, byggði margar glæstar byggingar (t.d. Olympíuleikvanginn í Berlin) og styrkti vinnulöggjöf mikið, almenningi í hag.

Mussolini (harðstjóri Ítalíu 1922-1943, foringi fasista, Partito Nazionale Fascista) var öflugur í að byggja skóla, vegi og brýr og ýmsa innviði.

Jafnvel einn mesti fjöldamorðingi sögunnar, Mao ZeDong, innleiddi sterk réttindi kvenna í Kína og ríkari félagsleg réttindi en áður höfðu þekkst, styrkti efnahagslífið og jók velmegun, samstöðu og samkennd almennings.

― ― ―

Svona er þetta með flest fólk og flesta þjóðarleiðtoga: Nær allir gera eitthvað sem er gott og margir líka eitthvað sem er slæmt. Það eru auðvitað engin ný sannindi. En þetta varpar ljósi á það hvernig við eigum að hugsa um þjóðarleiðtoga og aðra ráðamenn í samfélaginu um það hvort við séum þeim fylgjandi eða ekki.

Stóra rökvillan, sem algeng er nú á tímum, er að fylgja þjóðarleiðtoga að málum vegna einstakra og einangraðra verka í stað þess að horfa á öll áhrif viðkomandi leiðtoga. Við sleppum alltof oft að horfa á heildarmyndina.

Þetta eru allt setningar sem ég hef heyrt oft og reglulega frá skynsömu fólki sem þó styður Trump:

  1. Trump er frábær af því hann brýtur niður establismentið og dregur úr valdi elítunnar.
  2. Trump er frábær af því hann er svo ríkur að enginn getur keypt hann eða mútað honum.
  3. Trump er frábær af því hann kann svo vel á viðskipti að hann mun gera Bandríkin enn stærra viðskiptaveldi en nokkru sinni áður.
  4. Trump er frábær af því hann er svo slyngur samningamaður („deal maker“) að hann mun ná öllum hagsmunum Bandaríkjanna fram í langfelstum málum.
  5. Trump er frábær af því hann er hann hefur sýnt það að hann kann að láta draumana rætast (hann er svo gott dæmi um hinn bandaríska draum).

Eitthvað af þessu er hugsanlega mögulega rétt. En ekkert er af þessu er nægjanleg ástæða fyrir því að vera fylgismaður Trumps, nema með því að loka augunum fyrir öðrum áhrifum sem hann hefur á samfélagið. Við verðum að horfa á heildaráhrifin og meta öll áhrif – meta heildarmyndina – til að svara því hvort áhrif Trump séu jákvæð eða ekki.

Sumir hafa skýrt svar – kjósa með veskinu – segja að hann Trump hafi bætt afkomu fyrirtækja og að þess vegna vilji þau kjósa Trump. Það getur verið að það sé rétt. Samt situr það eftir að ef bara er horft á slíka, einangraða þætti, þá vanrækir maður siðferðislegt hlutverk sitt sem þátttakandi í samfélaginu með því að kjósa einhvern sem lækkar skatta en setur allt í bál og brand á milli hópa innan lands.

Hver er verðmiðinn á hatri? Hvað kostar það Bandaríkjamenn að Trump hafi kynt undir hatur á milli margra hópa? Er hægt að horfa framhjá því? Verður ekki að skoða öll áhrif?

Það er oft kallað „ignorance“ eða firring þegar maður horfir á einn afmarkaðan þátt og lítur framhjá öðrum. Firring er þegar upplýst fólk lokar augunum gagnvart heildaráhrifum leiðtoga en svo er það fáfræði er þegar fólk veit ekki betur. Þeir sem eru fastir í búbblu vita ekki betur. Þeir sem hafa upplýsingar en ákveða að líta framhjá þeim gerast oft sekir um firringu.

Það er mögulega firring að segjast vera umhverfisverndarsinni en fljúga oft erlendis í erindum sem eru ekki alltaf mikilvæg. Að réttlæta fyrir sjálfum sér með þægindarökum að þetta eina tilvik skipti ekki máli í heildarmyndinni. Það er líka firring að segja að Trump sé góður forseti af því hann lækkar skatta eða að hann muni draga úr valdi elítunnar (jafnvel þótt hann geri það) af því að það svo margt annað neikvætt sem fylgir veru hans á forsetastóli.

Við kjósendur þurfum því að spyrja okkur: Eru heildaráhrif leiðtogans jákvæð á samfélagið í heild? Býr hann til betra samfélag, þegar allt er skoðað?

Jürgen Fischer, þýskur handverksmaður svaraði árið 1936, þegar hann var spurður um hvort hann styddi Hitler: Já, ég ætla að kjósa Hitler, hann mun gera vegakerfið betra en nokkur annar og byggja hér í Þýskalandi flottustu vegi í heimi. Efnahagurinn mun blómstra og aðrar þjóðir líta til okkar öfundaraugum (sjá The Hitler State: The Foundation and Development Of The Internal Structure Of The Third Reich).

Nei, Jürgen Fischer, þú varst aðeins að horfa á einstaka þætti, ekki á allt og lokaðir augunum fyrir mörgum neikvæðum áhrifaþáttum Hitlers.

Hver eru neikvæðu áhrif Trumps þegar heildin er skoðuð? (Hér er ekki hægt að gera tæmandi lista)

  1. Trump ýtir undir rasisma og hatur á milli ólíkra hópa.
  2. Trump veikir frjálsa fjölmiðla og frjálsa umræðu, sem gerir fólk óupplýstara
  3. Trump ýtir undir ofbeldi í þjóðfélaginu, af hendi lögreglu og á milli ólíkra hópa.
  4. Trump ýtir mjög undir ógagnsæja stjórnsýslu sem kyndir undir spillingu, oft mjög mikla spillingu.
  5. Trump vinnur jafnt og þétt að því að komast sem næst því að verða einráður við stjórn landsins – fagleg sjónarmið verða undir, andverðleikar ofaná.
  6. Trump vill handvelja dómara og forstjóra stofnanna og takmarka þannig víðtæk áhrif margra sjónarmiða.
  7. Trump tekur ekkert tillit til hlýnunar jarðar og mun því hraða á því ferli sem er orðið nógu hratt fyrir.
  8. Trump sýnir fasíska stjórnartilburði sem alltaf hafa endað með ósköpum í veraldarsögunni.
  9. Trump dælir fjármunum í hermál en dregur úr fjármunum til innviða sem gera samfélagið betra.

Og svona mætti lengi telja.

― ― ―

Mikilvægasta spurning kjósenda ætti að vera: Aðhyllist þessi leiðtogi (sem ég er að íhuga að kjósa) þau sömu gildi og ég trúi á? Býr hann til gott samfélag? Ýtir hann undir því að almenningur aðhyllist meira heiðarleika, umburðarlyndi, sáttfýsi, yfirvegun og önnur gildi sem gera samfélög góð?

Eða aðhyllist „minn“ leiðtogi önnur gildi? Ljúga, pretta, svíkja, plata, hagræða, níðast á öðrum, lágt siðferði, engin sympatía? Nei, þetta eru gildi sem fæst okkar samþykkja. Það ætti að vera nóg til þess að segjast ekki styðja Trump. Vegna þess að ef við ræðum við Trumpista út frá staðreyndum og einstökum verkum og áhrifaþáttum þá erum við föst. Þeir geta alltaf sagt, eins og Jürgen Fischer að það sé frábært að fá besta vegakerfi í heimi. Við verðum að ræða út frá gildum, því það er þannig sem Trump stendur afhjúpaður, kviknakinn með skítinn undir teppinu í lófanum.

Gildin segja okkur nefnilega hvaða heildaráhrif stjórnmálaleiðtoga munu verða. Þess vegna er miklu betra að hugsa um stjórnmálaleiðtoga út frá gildum heldur en einstökum verkliðum, áherslum og áhrifaþáttum. Prófið að spyrja ykkur í huganum hvaða gildi það eru sem helstu stjórnmálaleiðtogar Íslands standa fyrir.

Og með því að horfa á gildin þá getum við meira að segja unnið kappræður við aðdáendur Trumps og fengið þá til að endurhugsa málin.

Leitum að þjóðarleiðtoga sem gerir samfélagið betra, ekki bara okkar eigin efnahag um stundarsakir. Og með því að spegla þá í gildum þá afhjúpast að einhverju leyti hvort þeir gera samfélaginu gott eða ekki.

Donald Trump virðist aðhyllast nefnilega svipuð gildi og Hitler, Mussolini og fleiri gerðu:

  • Ótakmörkuð græðgi er góð (eigin græðgi, ekki annarra).
  • Þröngsýni og firring er í lagi ef það þjónar mínum tímabundnu efnahagslegu hagsmunum.
  • Einstrengingsháttur, kredda og ofstæki er í lagi gagnvart þeim sem gagnrýna.
  • Lygi er aðeins tæki til að ná sínu fram.
  • Kvenfyrirlitning er aðeins aðferð til að finna fyrir mínu eigin valdi.
  • Harðstjórn, einræði, ósanngirni er í lagi því slíkt eykur völd.
  • Að fremja ódæði og kenna öðrum um er í lagi því það eykur athygli og minnkar eigin sök í erfiðum málum.
  • Þakklæti, samkennd og góðvild er eitthvað sem ekki þarf að leggja áherslu á.

― ― ―

Check Also

Traust eflist ekki með yfirlýsingum um að ætla sér að gera betur

Eitt sinn var sú tíð að nóg að gera svona til að fá aukið traust …