05. október 2009

 As Iceland "celebrates" its first anniversary of THE BIG CRASH, HH opens an art exhibition titled "The Icelandic Expansion 2009" - a sarcastic title, since "The Icelandic Expansion" (Icelandic business-viking-raids on foreign shores) came to a shrieking halt one year ago. The show features a series of photographs shot last January in an unnamed country in southern Africa, showing a once invincible, now desperate Icelandic "business-viking" wandering around the poor third world suburbs, sleeping on the beach and begging in the street. Show is at The Contemporary Art Gallery, Skólavörðustígur 3, 101 Reykjavik, 7-20 October 2009.

01. október 2009

HH was invited to be among the speakers at the opening ceremony of the art festival in Bergen Norway last May, a black tie event held at the big and festive Grieghallen, with the king and queen of Norway up front. HH's speech focused on the current crisis in Iceland and the relations between the two countries. It was recorded by Norwegian Televison, NRK, and is now available on youtube.com.

[Image]

[Image]

 
Island er ein umulig dverg styrt av ein liten manneklubb
Bergens Tidende, 7. des 2008, Frode Grytten

VEL, DIREKTE KJEDELIG har ikkje denne hausten vore på Island, på rekordtid er landet kjørt i grøfta. Det marknadsliberalistiske eksperimentet på sagaøya kom ut av kontroll, kjøpefesten er over, finansvikingane har rømt og Island ligg tilbake som verdas blakkaste land. Ingen veit ein gong kor stor den islandske gjelda verkelig er.

No fyk skuldingane om korrupsjon, ròtent spel og ei meir enn uheldig samanblanding av business og politikk.

Kva var det som gikk så galt?

Spørsmålet går til Hallgrímur Helgason, islandsk forfattar som er aktuell med romanen "Stormland". Her sender Helgason ut sin rabiate ridder Bøddi på eit korstog mot samtida, nasjonen og statsministeren som han meiner driv massevaldtekt av islendingar kvar kveld. "Satans forbanna kraftidiotar!" ville nok Bøddi ha sagt om bankfolka, milliardærane og politikarane.

Kva Hallgrímur Helgason seier, kan du lese i dette e-postinter- vjuet som blei gjort parallelt med at Island forsvann i gjeldshavet:

FG: Eg er ingen spåmann, men då eg såg dei svindyre annonsene til islandske Kaupthing Bank i norske aviser, var min første tanke: Oi, her har vi det gåande igjen! Lærte dei ingenting av krisa på åttitalet? Eit foto av svart hav var akkompagnert av desse snåle meldingane til marknaden: "Kast læreboken på havet" og "Det finnes ingen fasit". Du veit at det er trøbbel rundt hjørnet når bankfolk forsøker å vere kunstnarar, reklamefolk skal vere poetar og du ikkje forstår ein drit av kva ein bank forsøker å fortelje deg på ekstremt dyrt avispapir.

HH: Du har dessverre rett. Bankfolk trudde dei var kunstnarar, popstjerner, politikarar og nasjonens redningsmenn. Dette har vore ein merkelig periode i Islands historie. Business-vikingane har sett sitt kongmidas-preg på kvar flik av nasjonen, ikkje minst på kunst og litteratur. Det var ein kjempefest der bare nokre få heva røysta i protest. Vi er ein veldig umogen kultur, det er bare ti år sidan vi fikk vår eigen børs og bare seks år sidan den første privateigde banken blei etablert. Næringslivet på Island er eit lite barn, og oppførte seg slik også. Akkurat no står vi i skammekroken.

FG: Din forfattarkollega, Einar Már Gudmundsson, ville stille politikarane på Island for riksrett. Vil dei islandske forfattarane gå saman og ta over heile sjappa?

HH: Nei, forfattarar skal synge ut og påverke, ikkje styre. For inst inne er ein kvar forfattar ein tyrann, ein totalitær egoist. Lenge har eg håna og kritisert tidligare statsminister David Oddsson, som no er sentralbanksjef (i seg sjølv ein sjuk situasjon, tenk deg Gro Harlem Brundtland som sentralbanksjef med sterk påverknadskraft på statsminister Stoltenberg). Nokre vil fengsle Oddsson, men for meg er den ultimate straffen for ein politikars feiltrinn at vedkommande blir tvinga til å gå av. Historia er alltid den beste dommen over ein politikar.

FG: Den lyse sida av finanskrisa er at du neppe går tom for stoff på ei stund!

HH: Eg har lenge hatt lyst til å skrive sagaen om Islands finans-vikingar, denne sjuke, gylne perioden som viste seg å vere meir boble enn gull. Ein gong skal eg gjøre det, men akkurat no er det for tett på, og historia bare rullar vidare. Kvar dag tenker eg at no er det slutt, men kvar dag skjer noko nytt. Ein forfattar treng alltid fem års svangerskap før stoffet er mogent. Ideen til "Stormland" fikk eg til dømes sommaren 2000, og boka kom ut i 2005.

FG: Ja, du saknar vel Bøddi frå "Stormland"

no? Med sin germanske, klassiske ånd hadde han nok banka livskiten ut av islendingane, eg ser han for meg, med hårpisken og røyken i handa, sitjande foran datamaskina mens han skriv sine manisk-aggressive blogginnlegg om finanskrisa ...

HH: Ja, eg saknar han. Og Island bør sakne han. Bøddi ville hatt sin store dag no, han ville ha fyrt laus på alt og alle, kasta molotov-cocktails, storma gjennom gatene. Sjølv forsøker eg å gjøre mitt beste, men eg er ingen Bøddi. Eg er likevel glad for at eg skreiv den boka, som kom ut her då den økonomiske oppturen var på sitt høgaste.

FG: Kvar fann du Bødvar H. Steingrimsson, Bøddi, åndsmenneske, lærar, rabulist, bloggar og potensiell attentatmann. Hugsar du første gong du fikk grep om denne svarte, einsame riddaren?

HH: Det er det lett å svare på. Sommaren 2000 budde eg på ei lita øy nord på Island for å skrive romanen "Islands forfattar". Den 17. juni, på nasjonaldagen, fikk eg influensa og måtte gå til sengs. Då kom Bøddi til meg, med hårpisk, fullt namn og alt saman. Dagen før hadde eg møtt ein fyr som viste meg rundt på Dalvik. Han var stor og vakker, eg såg han pisse utandørs på ein ekstremt sjølvsikker måte, som ein konge på haugen. Han verka å ha alle svar og tvilte ikkje på noko. Å stå der mens fyren pissa, gav ideen om ein småbyprofet som er mot by-livet, mot samtida, absolutt alt saman. Dagen etter kom Bøddi til meg i sjukesenga, litt mindre vakker, men mykje meir aggressiv.

FG: Han er ein mann som både elskar og hatar Island?

HH: Bøddis dilemma er at han ikkje kan bu her, Island er for trong, for stupid, på same tid kan han ikkje leve utan Island. Bøddi var ei gåve til meg som forfattar, sidan han er så rasande på ALT. Han gav meg det perfekte alibi til å gå laus på ALT. Island har inspirerande landskap, ei spesiell atmo-sfære og mange ordkunstnarar. Men denne steinete øya er ein umulig dverg styrt av ein klikk av menn som har gått på skulen saman og som gir kvarandre alle viktige posisjonar. Sjølv opposisjonen tilhører denne klubben. Kvar einaste dag vurderer eg å forlate øya for å etablere ein ny republikk på Jan Mayen.

FG: Eg las ein stad at du meinte at Bøddi hadde 95 prosent rett i sine massive angrep på samtida. Så hans sinne er ditt sinne?

HH: For å skrive denne boka tok eg ut all min aggresjon og skrudde det opp til maks. Resultatet blei Bøddi. Men det var ikkje nok, Bøddi er verkelig ein profet, ein sannsigar, ein som er fullstendig treffsikker kritikar, men han går for langt. Han går alltid dei fem ekstra prosentane der du ikkje lenger heng med. Han forlèt deg, og slik distanserer han seg frå deg, mannen er bare

for

sint, så sint at han blir morosam. Eg måtte få lesaren til å bry seg om han og vere livredd for han på same tid.

FG: Bøddi rasar mot populærkulturen, mot alle frå Bono og U2 til Manchester United og såpeseriar, han har budd i det kultiverte Berlin og meiner at vi er i ferd med å drukne i imbesil massekultur. Lik mange andre intellektuelle stiller han seg likevel på sida av alt som skjer, heilt til han får det for seg at han skal drepe statsministeren. Tenker du på Stormland også som kritikk av ein rigid og konservativ elite?

HH: Absolutt. Eg trur ikkje på den nostalgiske vegen Bøddi peikar ut. Han vil tilbake til Göthe & Co, og du kan sjølvsagt finne inspirasjon i verk frå fortida, men dei kan ikkje fortrenge det som blir skapt i dag eller i morgon. Den kjedelige delen av å skrive "Stormland" var å lese filosofi, som den nesten uleselige Nietzsche eller den komplett uleselige Derrida. Den beste kunsten er alltid intellektuell og noko heilt anna på same tid. Det intellektuelle er nok litteraturens barndomsheim, men bur du saman med foreldra dine heile livet, blir du aldri vaksen. Stor litteratur er alltid større enn litterær teori. Som målaren Barnett Newman sa: "Estetikk er for kunstnarar det same som ornitologi er for fuglar."

FG: Det tragikomiske med Bøddi er at han er ein mann utanfor si eiga tid. Han forsøker å plassere sine verbale bomber under systemet, men hans raseri er nærmast ulovlig i vår tid, det tilhører gamle westernfilmar eller kulturar som vi ser på som framande og forstokka. Likevel projiserer vi vårt eige sinne inn i Bøddi?

HH: Ja, og vi har behov for det, for slike kjensler er, som du seier, ikkje gyldige i vårt moderne samfunn. Om du er sint, seier folk at du er bitter, det mest forferdelige du kan stemplast som i denne ver-lykkelig-eller-dø-epoken. Eg vil ikkje tolke mi eiga bok, men Bøddi er ein slags Kristus-figur, ein som berer alle våre synder. Men det kan ikkje gå bra. Hans einmanns-revolusjon er dømt til å gå galt.

FG: Men i haust ville han gjerne ha blitt kanonisert på Island, ha stått fram som hærførar for eit folk som føler seg lurt og som går laus på autoritetane. Noko av det spesielle med denne finanskrisa er at ikkje bare finansinstitusjonane kollapsar, også språket deira bryt saman. Dei orda finansfolk brukte for bare nokre veker sidan, er no øydelagte og forureina. Fortvila vender media seg mot forfattarane for å søke ei form for meining. Du har til dømes blitt ein slags politikar på Island. Har du reflektert noko over ordets makt i desse vekene?

HH: Ja, dei siste sju åra har vi blitt terrorisert av eit ugjennomtrengelig språk, av ord som ebitda, carry trade og negativ cash flow. Media har tatt Islands befolkning med på ei einaste lang opplæring i å drive business, kvar kveld på nyheitene har vi fått leksjonar i korleis børsmarknaden fungerer. Eg har ingen interesse for pengar, og eg har følt meg ille til mote. Eg har heile vegen forsøkt å forstå, men no ser vi at sjølv ikkje ekspertane forstod. Tåka av dritpreik er i ferd med å klarne og folk orienterer seg no etter ord dei forstår. Språket vil bli vaska fritt for all nonsens som har forureina det. Og endelig snakkar forfattarane ut. Lenge kjente eg meg einsam, vi var kun to forfattarar som var interesserte i den politiske situasjonen, men no er det hundrevis av stemmer som ropar ut. Dette er kanskje det beste som kjem ut av krisa. Forfattaren er friare, og folk lyttar.

FG: Om ein ser kor upresist og tildekkande språket til pengefolk er, er det ikkje då urettvist at dei tener så mykje, mens forfattarar som jobbar hardt for å skape eit presist og avdekkande språk, nesten ikkje tener noko som helst?

HH: Vel, det er ein måte å sjå det på. Ein annan måte er å seie at ein spekulant eller bankmann har ein så kjedelig jobb at han må ha minst 130.000 euro i månadsløn. Vi forfattarar arbeider nesten gratis, i seg sjølv er forfattaryrket ein friviljug sak. Pengar kan aldri vere drivkrafta. Og faktisk trur eg ikkje at forfattaryrket ville ha vore det same om vi fikk betalt som næringslivstoppane. Når du veit at kvart einaste ord du set ned på papiret er verdt 70 euro, blir du så prismedviten at det er øydeleggande, omtrent som å gå på ein dyr restaurant, det blir umulig å nyte eit måltid når du veit at kvar slurk raudvin kostar deg to euro og kvar bit kaviar seks euro.

FG: Etter det eg veit, finst bare fire prosent av verdas pengemasse som verkelige myntar og setlar. Resten er bare tal, pengar som eksisterer i hovuda og datamaskinene våre. Så om du ikkje trur på dei pengane, finst dei heller ikkje. Det er ein fascinerande parallell til skriving, der forteljinga blir til i tanken og dør om du ikkje trur på han. Du blei jo kalt "løgnaren" i ungdomen, fordi du alltid skrøna og overdreiv. Er forfattarar meir truverdige løgnarar enn bankfolk?

HH: No finst det ein viktig skilnad mellom ein verkelig poet og ein bankpoet. Ein verkelig poet må stole på sin eigen kapital, han er sin eigen bank. På den andre sida finst det ingen grenser for hans kontantstraum. Faktisk er skrivingas økonomi det motsette av pengar, det verkar slik: Jo meir du tar ut av banken din, jo meir har du på kontoen. Poetane er meir truverdige løgnarar enn business- poetane, fordi du aksepterer i forkant at teksten er oppdikta, du aksepterer løgna, sjølv om teksten kan innehalde djupe sanningar. Med pengefolk må du tru at dei fortel sanninga, elles vil du ikkje handle med dei. Det må også seiast at pengar kan forsvinne på eit blunk, mens ord kan vare evig. Den skrivne teksten er det materialet på jorda som varar lengst.

Han var stor og vakker, eg såg han pisse utandørs på ein ekstremt sjølvsikker måte, som ein konge på haugen

SJØLVPORTRETT: Hallgrímur Helgason er islandsk forfattar, komikar og bildekunstnar fødd i 1959. På norsk finst "101 Reykjavík", "Islands forfatter" og "Stormland". På Island har han nettopp publisert sin nye roman, "10 råd for korleis du kan stoppe å drepe og ta til å vaske opp". ILLUSTRASJON: HALLGRÍMUR HELGASON

FINANSKRISE: Dette har vore ein merkelig periode i Islands historie. Business-vikingane har sett sitt kongmidas-preg på kvar flik av nasjonen, seier forfattar Hallgrímur Helgason. Her frå ein Porsche-butikk i Reykjavik, der salet går dårleg om dagen. FOTO: JAN M. LILLEBØ

SJØLVPORTRETT: Hallgrímur Helgason er islandsk forfattar, komikar og bildekunstnar fødd i 1959. På norsk finst "101 Reykjavík", "Islands forfatter" og "Stormland". På Island har han nettopp publisert sin nye roman, "10 råd for korleis du kan stoppe å drepe og ta til å vaske opp". ILLUSTRASJON: HALLGRÍMUR HELGASON

FINANSKRISE: Dette har vore ein merkelig periode i Islands historie. Business-vikingane har sett sitt kongmidas-preg på kvar flik av nasjonen, seier forfattar Hallgrímur Helgason. Her frå ein Porsche-butikk i Reykjavik, der salet går dårleg om dagen. FOTO: JAN M. LILLEBØ

Curriculum Vitae

Hallgrimur Helgason