05. október 2009

 As Iceland "celebrates" its first anniversary of THE BIG CRASH, HH opens an art exhibition titled "The Icelandic Expansion 2009" - a sarcastic title, since "The Icelandic Expansion" (Icelandic business-viking-raids on foreign shores) came to a shrieking halt one year ago. The show features a series of photographs shot last January in an unnamed country in southern Africa, showing a once invincible, now desperate Icelandic "business-viking" wandering around the poor third world suburbs, sleeping on the beach and begging in the street. Show is at The Contemporary Art Gallery, Skólavörðustígur 3, 101 Reykjavik, 7-20 October 2009.

01. október 2009

HH was invited to be among the speakers at the opening ceremony of the art festival in Bergen Norway last May, a black tie event held at the big and festive Grieghallen, with the king and queen of Norway up front. HH's speech focused on the current crisis in Iceland and the relations between the two countries. It was recorded by Norwegian Televison, NRK, and is now available on youtube.com.

[Image]

[Image]

 
Hallgrímur Helgason er tilbúinn með nýja bók fyrir jólavertíðina, sem kemur út á haustmánuðum og ber hinn eftirtektarverða titil “Tíu ráð til að hætta að drepa fólk og byrja að vaska upp”.

Gamansaga með alvarlegu ívafi um baráttu góðs og ills. En það hangir meira á spýtunni. Bókin var skrifuð jöfnum höndum á íslensku og ensku. “Þetta er kannski fyrsta tvítyngda skáldsagan okkar,” segir Hallgrímur, og bætir við að aðdragandinn hafi verið nokkuð langur. “Fyrir allmörgum árum kom 101 Reykjavík út í enskri þýðingu og Íri, sem þýddi bókina, skoraði þá á mig að skrifa hreinlega bók á ensku. Kannski nennti hann bara ekki að þýða meira eftir mig. En þessi áskorun blundaði alltaf í mér. Svo dag einn fékk ég hugmynd sem hentaði henni: Leigumorðingi hjá króatísku mafíunni í New York neyðist til að flýja land, og bjargar sér með því að fara til Íslands í gervi sjónvarpspredikara. Og þá stóðst ég ekki freistinguna.”

Hallgrímur kveðst með þessu fráleitt vera að kasta íslensku fyrir enskuna; þetta sé ekki hefðbundin meiktilraun að hætti poppara. “Við getum auðvitað sagt að hér sé rithöfundurinn í útrás. En aðalatriðið var þó hið ögrandi verkefni. Sem listamaður verður maður alltaf að takast á við eitthvað sem maður getur næstum því ekki, ögra sjálfum sér. Ég skrifa auðvitað ekki fullkomna ensku en skáka í skjóli þess að sögumaðurinn er Króati að tala ensku á Íslandi, mínar tungumálatakmarkanir verða því hans.”

Hallgrímur byrjaði á bókinni fyrir tveimur árum. Hugmyndin var alltaf að skrifa hana líka á íslensku, en fyrst þurfti hann að verða sér út um enskumælandi ritstjóra. “Ég þurfti mjög á því að því að halda. Og fyrir ári síðan, þegar ég var búinn með fyrstu gerðina, var bókin pikkuð upp af bókmennta-agent í London, Barböru Taylor hjá Andrew Nurnberg Associates. Þetta var mikill skóli fyrir mig, að komast í kynni við yfirlesara eins og þeir gerast bestir út í heimi. Það er meiri harka, meira miskunnarleysi og maður kemst ekki upp með hvað sem er, mikið strokað út og maður látinn heyra það. Þeir eru ekki hrifnir af kjaftæði þarna úti. Þetta var því dálítil eldskírn fyrir mig og við getum sagt að nú sé loks búið að straumlínulaga mig sem höfund!”

Hallgrímur segir að ásamt ögruninni hafi hvatinn að bókinni einmitt verið löngun til að komast í tæri við öðruvísi ritstjórn en hann hafði áður kynnst og að vera hluti af einhverju stærra samhengi. “En ég geri ekki ráð fyrir að endurtaka leikinn, þetta var bara ein hugmynd sem ég vildi framkvæma. Ég verð alltaf íslenskur höfundur. Fyrir utan hvað þetta var erfitt!”

Þótt bókin sé ekki nema um 230 síður, hálfdrættingur á við bækur Hallgríms yfirleitt, hefur “Tíu ráð” verið tvö ár í vinnslu, enda eru þetta í rauninni tvær bækur, skrifaðar jafnhliða. “Og þetta var að gera mig geðveikan”, viðurkennir hann. “Ég kláraði fyrst enska versjón með Barböru, sem ég færði svo yfir á íslensku. Þá breyttist ýmislegt sem ég þurfti þá að breyta aftur í ensku útgáfunni og svo koll af kolli. Síðustu mánuði er ég búinn að vera með bæði skjölin opin á skjánum.”

Þótt til stæði að smiðshöggið yrði rekið á báðar útgáfur samtímis, höguðu örlögin því þannig að sú íslenska kláraðist fyrst. “Já, þetta var sorglegt og dramatískt og dálítið erfitt að segja frá þessu,” segir Hallgrímur. “Barbara, ritstjórinn minn, kom hingað heim í fyrra og mér leist strax vel á hana. Hún var frábær ritstjóri og samstarf okkar gekk mjög vel. Hún hélt mikið upp á bókina en var jafnframt mjög hörð við hana. Þetta var svona “tough love”. Síðasta vor greindist hún hinsvegar með krabbamein, var í lyfjameðferð í allt sumar sem ekki bar árangur og hún lést síðan í lok ágúst. Ég kláraði íslensku útgáfuna daginn sem hún var jörðuð, í síðustu viku. Það er á svona augnablikum sem manni fallast nánast hendur. Þetta var svo furðulegt. Að kynnast manneskju og vinna svona þétt með henni en sjá hana síðan hverfa fyrirvaralaust. Nú er staðan sú að Íslenska útgáfan er sem sagt komin í hús en sú enska situr á hakanum í bili. Ég vonast til að einhver annar innan umboðsskrifstofunnar taki bókina að sér og við komum henni í höfn.”

Það er nýtt fyrir Hallgrími að vera tilbúinn með bók fyrir jólavertíðina í byrjun september, yfirleitt hefur hann ekki skilað handriti fyrr en í lok október. Það þakkar hann nýjum forleggjara sínum, Jóhanni Páli Valdimarssyni, en Hallgrímur var áður á mála hjá Eddu. “Ég er mjög ánægður með samstarf okkar Jóhanns Páls hingað til. Ég varð afskaplega feginn þegar þetta Eddu-ævintýri lognaðist útaf, enda var þetta eitt allsherjar klúður, loftbóla sem sprakk. Það er gott að vera kominn aftur niður á jörðina í samband við fólk sem er í sambandi við raunveruleikann, en lifir ekki í draumaheimi.”

Það er léttara yfir Tíu ráðum en síðustu bók Hallgríms, Roklandi, enda segist hann hafa blásið mikið út í þeirri síðarnefndu. Það þýði þó ekki að honum liggi minna á hjarta, hann fái hins vegar útrás í hverri viku með pistlaskrifum í Fréttablaðinu. Og þar hefur hann oft margt á hornum sér. Hvers vegna?

“Ísland er búið að vera lasið land og ég vil endilega leggja mitt af mörkum til að lækna það. Mér þykir vænt um landið mitt og mér hefur sárnað að sjá veiruna grassera í hjarta þess. Við sjáum betur og betur hversu ástandið var í raun slæmt, ekki síst þegar við lesum dagbækur Matthíasar Johannessen. Landið var í höndunum á hálfgerðu glæpagengi sem sveifst einskis við að halda öllu í sínum höndum. En sjúklingnum er að smábatna núna. Það var til dæmis mikil landhreinsun í því að losna við Moggaritstjórana, Styrmi og Matthías. Ég efast um að nokkrir tveir einstaklingar hafi unnið landi sínu meiri skaða en þeir. Í fjörutíu ár tókst þeim að misnota þjóð sína og stjórna opinberri umræðu í gegnum þetta blað, sem var fyrst og fremst málgagn þeirra og kannski tíu annarra. Litla ljóta klíkan hans Davíðs er kannski ekki orðin alveg áhrifalaus en ástandið er þó ögn skárra nú en þegar Ísland var í herkví ríkisstjórnar, ríkislögreglu, Morgunblaðs og bankaráðs Landsbankans.”

Hann viðurkennir hins vegar að það hafi mýkt hann að kona hans, Oddný Sturludóttir, er orðin borgarfulltrúi Samfylkingarinnar. “Jú, ég er allavega hættur að drepa fólk og byrjaður að vaska upp. Nýja bókin er allegóría! Nú er ég nýr og mýkri maður, enda sérlega mjúkmáll í þessu viðtali, eins og þú heyrir. En ríkisstjórnin er líka orðin mýkri núna. Við lifum á mýrki tímum. Geir Haarde er jafnvel of mjúkur. Við erum vissulega ágætlega sett, með kröftugt og kreatíft þjóðfélag, en við verðum að vera á tánum. Við megum aldrei aftur lenda í klóm klíkuvaldsins með tilheyrandi Hafskips- og Baugsmálum. Ísland er í raun eins og Rússland þar sem Sjálfstæðisflokkurinn var kommúnistaflokkurinn. Og síðan kemur eftir-hruns-tíminn með Davíð í hlutverki Pútíns sem vill banna frjálsa fjölmiðlun og fangelsa þá auðmenn sem hann óttast. En ólígarkarnir í náðinni fengu hinsvegar ríkisfyrirtækin fyrir slikk og enduðu svo á því að kaupa fótboltalið í London. Eftir sátum við, ég og þú og ljósmæðurnar, á sömu lágu laununum, og spyrjum okkur nú: Er Geir kannski bara Medvedev?”

Hallgrímur segist líta á það sem skyldu rithöfunda að halda valdhöfum á tánum, en álasar þó ekki höfundum sem skrifa ekki um þjóðfélagsmál. “Ég gagnrýni þá ekki. Það hefur hver sinn háttinn á. Sumir hafa enga þörf til þess, vilja bara skrifa sínar bókmenntir, sem eru þá dálítið inni í fínum skáp. En ég hef reyndar aldrei verið hrifinn af hugtakinu “fagurbókmenntir”. Ég er meira fyrir ófríðar bókmenntir sem fara út fyrir bókmenntasviðið, eru sprottnar upp úr öllum kimum þjóðfélagsins og deila á það. Samtíminn er spennandi viðfangsefni. Ég vona að mér takist að skrifa eina breiða samfélagslega skáldsögu upp á þúsund síður um okkar litla þjóðfélag áður en yfir lýkur, bók sem gerist á fyrstu árum þessarar aldar. En meðgöngutími skáldsagna er langur og þessi saga á enn eftir að formast í hausnum á mér.”

Þótt Tíu ráð sé ekki djúp þjóðfélagsleg ádeila, segir Hallgrímur að hún fjalli að vissu leyti um samband hins saklausa Íslands við hinn stríðshrjáða heim miskunnarleysis og ofbeldis. Það hafi líka verið frelsandi að rýna í íslenskt samfélag með augum útlendings. “Það var skemmtilegt. Ég varð að ímynda mér að ég hefði aldrei komið til Íslands áður, og reyndi að lýsa því með augum útlendings. Ég held að friðsemdin sem við höfum notið hafi gert okkur dálítið saklaus. Við vorum sveitamenn. En unga kynslóðin í dag er ekki sveitafólk, hún talar töff tungumál og hefur farið út um allt, er búin að sjá allt það ofbeldi og klám sem í boði er og því skyldari jafnöldrum sínum erlendis. Mín kynslóð og þær á undan voru saklausari. Á þessu eru auðvitað kostir og gallar en ég held að ákvörðunin um styðja Íraksstríðið í þeirri von að herinn yrði hér áfram hafi verið síðasta verk sveitamannsins; tveir ósigldir sakleysingjar með svitaperlur á enni og stjörnur í augum að bukka sig fyrir Bandaríkjaforseta, ómerkilegum lygara sem nú er orðinn einn af stríðsglæpamönnum sögunnar.“


Tíu ráð er að miklu leyti skrifuð í Hrísey, sem er orðin annað heimili Hallgríms, þar dvelur hann ávallt hluta úr ári. “Ég á ekki ættir að rekja þangað eða neitt svoleiðis. Þegar ég var að skrifa Höfund Íslands sumarið 2000, bauðst mér að vera þarna í húsi og uppgötvaði þá þessa paradís rithöfundarins. Hrísey er snípur Íslands. Ef þið lítið á kortið sjáiði að landið okkar er liggjandi kona. Reykjavík er höfuðið, Snæfells- og Reykjanes hendurnar og jöklarnir brjóstin. Svo erum við með Skagatá og Langanestá. Á milli þeirra er Eyjafjörður. Hann er klofið og á honum miðjum er svo þessi litli unaðshnappur sem nefnist Hrísey. Það er einhver mögnuð orka þarna. Og það er enn alltaf gott að skrifa þarna. Ég væri alveg til í að búa í Hrísey, en konan er borgarfulltrúi í Reykjavík, þannig að við erum bundin átthagafjötrum. En ég er alltaf að skora á hana að taka sér fulllaunað námsár í Háskólanum í Hrísey.”

Curriculum Vitae

Hallgrimur Helgason