Hvort eiga dómnefndir eða almenningur að velja byggingar sem rísa?

Eigum við að hafa dómnefndir sem velja alþingismenn og forseta? Og dómnefndir sem velja sveitarstjórnir? Nei. Af hverju höfum við þá dómnefndir sem velja verðlaunatillögur að nýjum byggingum sem eiga að rísa á áberandi stöðum og oft eru kostaðar af almenningi?

Dómnefndir eru mikil hugsanavilla í arkítektúr. Ekki nema þá sem samkvæmisleikir til að klappa kollegum á bakið og lyfta því upp sem kollegum finnst áhugavert. En að nota dómnefndir til að velja hvaða tillögur eiga að sigra í arkítektasamkeppnum og hvaða hús eiga að rísa er eins og að nota dómnefndir til að velja stjórnmálaflokka og þingsæti.

Við notum dómnefndir þegar þarf að velja eitthvað sem er mjög huglægt og hefur takmörkuð áhrif á líf almennings. Eins og besta rithöfundinn, söngvarann, kvikmyndina og dansarann. Það má alveg vera Arnaldur eitt árið og Yrsa hitt, í flokkinum höfundar spennusagna. Við notum hins vegar kosningar þegar við veljum eitthvað sem skiptir miklu máli og hefur áhrif á daglegt líf fólks.

Byggingar á fjölförnum stöðum hafa einmitt mikil áhrif á líf fólks (sjá hér umfjöllun BBC). Við ættum því að láta fólk ráða því í miklu meira mæli hvaða byggingar verða valdar og látnar rísa á fjölförnum stöðum. Almenningur á að hafa mikið um það að segja, einkum byggingar sem almenningur notar og greiðir fyrir. Einnig ætti þetta að vera regla ef sterkur staðarandi er til staðar og þegar verið er að byggja þar sem tilvísun er í menningu og arfleið þjóðar.

Ef almenningur myndi fá að velja hvaða nýjar byggingar eiga að rísa á fjölförnum stöðum þá munu þeir sem senda inn tillögur—sjálfir arkítektarnir—hugsa allt öðruvísi. Þeir myndu hugsa hvað almenningi hugnast, ekki hvað fellur kollegum í geð. Þetta myndi breyta allri hugsun við hönnun bygginga:

Áherslur í hönnun – ef dómnefndir velja hús/tillögur sem á að byggja

  • Viðmið er að hanna eitthvað nýstárlegt, frumlegt, einkennileg og óvenjulegt.
  • Reynt er að hanna eitthvað sem leiðir til vatnaskila í hönnun.
  • Hönnuðurinn verður að ákveðinni miðju í verkefninu, stundum er áhersla á að hanna til að skapa hönnuði stærra nafn o.s.frv.
  • Þörf byggingaverktaka til að fá sem flesta selda fermetra út úr byggingareit nær oft að vera sterkt til staðar og verður jafnvel ráðandi í sumum verkefnum.

Hér er dæmi þar sem áherslur hönnuðar hafa alveg yfirtekið söguna sem er til staðar og staðarandinn vanvirtur með öllu (skrifstofbygging í Mexíkóborg):

Hér er dæmi um hönnun sem fellur á staðnum illa í notendur og almenning. Hér var markmiðið að hanna eitthvað nýstárlegt og óvanalegt sem e.t.v. er gaman að sjá á blaði (eða sem þrívíddarrenderingu á tölvuskjá) en er stundum þreytandi fyrir augað og ýtir svo sannarlega ekki undir þann staðaranda sem er á staðnum því eldri byggingin á staðnum fær ekki að njóta sín. Nýja byggingin yfirtekur þá eldri með öllu og keyrir þvert ofaní menningu og arfleið hennar (Royal Ontario Museum í Toronto, Kanada):

Hér er annað dæmi þar sem mótvægi hönnunar (architectural contrast) er of mikið: Tvær íbúðablokkir, önnur gömul og allur staðarandinn miðast við hana, hin byggingin er ný og keyrir þvert ofan í öll þau gildi sem eru til staðar á svæðinu:

Og hér er enn eitt dæmið þar sem hönnun og andi sem er fyrir á svæðinu er algerlega keyrður til baka með mjög ólíkri hönnun. Þetta er óþægilegt fyrir augað og fyrir þá grunnþörf að styðja við eldri mannana verk sem hafa notið virðingar á svæðinu og fólk hefur um langt skeið notið og verið sátt við:

Enn eitt dæmið er franska skrifstofubyggingin í París, Tour Montparnasse sem er afar lítið í takti við staðaranda 15. hverfisins. Enda hafa alla tíð staðið miklar deilur um þessa byggingu og reglulega kemur í ljós í könnunum að fólki þykir hún vera ljót og passa illa í umhverfið. Það er nefnilega grunnþörf hjá fólki að lifa og hrærast í mannlífi og að umhverfið allt styðji við það mannlíf sem ríkir á hverjum stað. Borgaryfirvöld í París hafa reynt að koma til móts við þessar raddir með því að endurhanna ytra byrði turnsins en saga þeirra tilrauna er löng og ströng; það er ekki hægt að breyta aðeins ytra byrði og ætlast til þess að fólk verði ánægt. Það eru útlínur og fyrirferð turnsins sem pirrar fólk. Það sem lýsir viðhorfum fólks til turnsins best er þessi fræga setning: Besta útsýnið sem hægt er að finna í París er í turninum sjálfum af því það er eini staður borgarinnar þar sem ekki sést í turninn („It is said that the tower’s observation deck enjoys the most beautiful view in all of Paris, because it is the only place from where the tower cannot be seen“ – sjá hér):

Að lokum er hér enn eitt dæmið um hönnun sem hefur verið byggð algerlega út frá þörfum hönnuða, ekki út frá þörfum almennings. Hér er algjör skortur á gróðri, ekkert líf í augnsýn sem er jú þvert á grunnþarfir venjulegs fólks. Hönnuður þessa skelfilega útirýmis og byggingarinnar sem tengist útisvæðinu er Peter Eisenman og væri fróðlegt að heyra rök hans fyrir því að þetta svæði eigi að styrkja mannlíf. Sjáið litla hópinn af fólkinu, til vinstri, mitt í miðjum boganum, sem greinilega er að reyna að njóta stundarinnar, e.t.v. með nestisstund í huga en varla hefur þessi nestistími verið sá minnisstæðasti í upplifun þessa hóps er þarna situr:

Áherslur í hönnun – ef almenningur velur

  • Viðmið er að hann eitthvað sem er fallegt, styrkir gott mannlíf og vellíðan fólks.
  • Reynt er að hanna eitthvað sem hámarkar ánægju almennings.
  • Notkun almennings og ánægja fólks með húsið/bygginguna verður miðjan í hönnun.
  • Áhersla verður á að taka mikið tillit til
  • Áherslur byggingaverktaka til að fá sem flesta selda/leigða fermetra út úr byggingareit verða síður ráðandi.

Í dag er bæði í Evrópu og Bandaríkjunum mjög aukin krafa um að byggt verði í takt við þarfir almennings. Fræg er sagan þegar átti að byggja íbúðablokkir í Tyresö, suður af Stokkhólmi. Haldin var samkeppni og aðeins ein tillaga barst, en hún var í fremur nútímalegum stíl:

Íbúum líkaði þessi tillaga illa, enda er mjög mikið um gamlar byggingar í Tyresö. Staðarandi þessa svæðis byggir á tveimur megineinkennum:

  1. Staðarandi, einkenni 1: Tyresö Slott (Nordiska Museet), kaffihús, safn og kastali, í gömlum stíl, frá 17. öld
  2. Staðarandi, einkenni 2: Tyresö Kyrka, kirkja frá 17. öld, vinsæll viðkomustaður ferðamanna.

Bæði þessu sterku 17. aldar einkenni í Tyresö voru lykilatriði því hvað íbúar sóttu fast að ofangreindar íbúðablokkir væru ekki byggðar. Og þar sem aðeins þessi eina tillaga barst þá ákváðu íbúar bæjarins að leggja fram nýja tillögu sem þeir þróuðu gróflega sjálfir. Tillaga íbúa var þessi:

Haldin var rafrænkosning og yfir 90% bæjarbúa völdu neðri tillöguna, tillögu íbúa.

Annað dæmi um nýjar byggingar sem almenningur hefur fengið að hafa áhrif á eru fjölmargar byggingar sem hafa risið á síðustu árum í bænum Norrtälje, norðaustur af Stokkhólmi. Hér er um að ræða íbúðabyggingu sem hefur sterka tilvísun í gömlu byggingarhefðina í Svíþjóð, sem hefur mjög ríkar tilvísanir í aldamótastílinn (sekelskiftesstil). Mikil ánægja er með þessa þróun í Norrtälje og hér er eitt dæmi um íbúðabyggingu þar sem tillit var tekið til óska almennings:

Annað dæmi þar sem þarfir almennings voru ráðandi við vali á nýju íbúðarhúsi á áberandi stað í Århus í Danmörku (byggt 2015):

Það er mjög gaman að sjá myndbandið af því þegar þetta hús var byggt (time-lapse myndum raðað saman):

Enn eitt dæmið er frá Nijmegen, sem er 120 þús manna bæjarfélag í rúmlega 100 km fjarlægð suðaustur af Amsterdam. Þar voru ljótar byggingar rifnar niður vegna þess að allir voru orðnir þreyttir á að hafa þær fyrir augum sér. Þær einfaldlega skemmdu mannlífið. Byggingar í gamla stílnum voru settar þarna inn á milli í stað þeirra eldri:

Keimlíkt þessu þyrfti að gera víða í Reykjavík, rífa niður ljótar byggingar sem samsama sig lítt þeim staðaranda sem ríkir í borginni. En Reykjavík er lítil og smátt og smátt verðu æ minna eftir af þeim staðaranda sem var og ef við breytum ekki stefnu í vali á byggingum þá er hætta á að við töpum miklum menningarverðmætum og gerum Reykjavík ljótari og ópersónulegri borg þar sem lítið er eftir af byggingum í þeim stíl sem ríkti þegar borgin byggðist upp. Inntak þessa pistils er því brýnt: Að byrja að byggja á ný fögur hús með sterka tilvísun í staðaranda, arfleið og sögu og þar sem fólki líður vel og að byggingar ýti undir samneyti fólk og gott mannlíf.

Það má segja að yfirstandandi sé stórslys númer 2 því að það fyrra var þegar rifin voru mörg gömul hús á árunum 1960-1980 og ljót byggð í staðin. Við áttuðum okkur smátt og smátt á virði og menningarsögu gamalla húsa en hin síðustu ár hafa skipulagsyfirvöld Reykjavíkur algerlega valtað yfir bygginarmenningu og sögu með því að leyfa verktökum að vera um of ráðandi í að skapa formfegurð borgarinnar. Þeir hugsa um of um eitt: að hámarka fjölda seldra og leigðra fermetra og því leita þeir í kassalaga gámastílinn sem hefur nú yfirtekið flest fjölförnustu svæði borgarinnar. Og nýjasta dæmið sýnir að enn er haldið áfram í sama gírnum:

Verðlaunartillagan við viðbyggingu stjórnarráðsins sver sig í ætt við „brutalist architecture“ sem er yfirleitt talin gróf, ómanneskjuleg og köld stefna sem yfirleitt vekur litla jákvæðni hjá fólki. Sem dæmi um þennan brútal-arkítektur er ráðhúsið í Boston sem oft er nefnt sem eitt ljótasta hús veraldar. Við þurfum að hætta að teikna hús út frá því að einhver arkítekt geti sett eitthvað sniðugt og óvanalegt í ferilsskrá sína og byrja að teikna út frá því hvað fólki finnst vera fallegt. Að byggja út frá brútal-arkítektúr við hliðina á lágreista, hlýja stórnarráðshúsinu er dæmi um ógögnur sem við erum komin í með hvernig útlit húsa á að vera. Ef um er að ræða prívat hús einhvers er sjálfsagt að gera engar kröfur eða ramma um útlit húsa. En þegar um er að ræða hús í nafni almennings, á stað sem almenningur fer oft um, er nauðsynlegt að byrja aftur á að byggja fallegt hús.

 

Lífeyrissjóðir sem vinna bæði gegn sjóðsfélögum og í þágu þeirra

Lífeyrissjóðir ættu að vinna í einu og öllu að hagsmunum sjóðsfélaga alveg frá því þeir byrja að greiða í sjóðina, ekki bara með hagsmuni lífeyrisþega í huga. Fyrir utan að huga að ávöxtun og restrarkostnaði er einnig mikilvægt að þeir setji sér siðferðisleg viðmið sem miða að því að hafa ekki neikvæð efnahagsleg áhrif á almenning í þeim geirum sem snerta neyslu og kaupmátt fólks.

Lífeyrissjóðir ættu allir að undirgangast opinber, siðferðisleg viðmið sem taka á þessum þáttum:

  • Auka áhættufælni – fækka áhættusömum verkefnum. Að ástunda varfærna fjárfestingastefnu með jafna og ágæta ávöxtun í huga og ekki taka þátt í áhættusömum fjárfestingum..
  • Tryggja lífeyriskerfið frá þátttöku í fjárfestingaverkefnum sem hafa fjárhagsleg sjónarmið annarra en sjóðsfélaga að leiðarljósi. Þetta getur gerst þegar stjórnir sjóða starfa ekki alfarið með hagsmuni sjóðsfélaga í huga.
  • Minnka þátttöku sína á sveiflukenndum hlutabréfamörkuðum.
  • Hafa jákvæð, efnahagsleg áhrif gagnvart almenningi. Loka á neikvæð hliðaráhrif. Gæta þess að hafa ekki neikvæð efnahagsleg áhrif í þeim geirum sem snerta neyslu og kaupmátt almennings með því að:
    • Hafa ekki þau efnahagslegu áhrif að almenningur búi við lakari kaupmátt.
    • Hafa ekki þau efnahagslegu áhrif að almenningur búi við háa vexti.
    • Hafa ekki þau efnahagslegu áhrif að gengissveiflur aukist.
    • Hafa ekki þau áhrif að kaupverð húseigna hækki meira en eðlilegt er.
    • Hafa ekki þau áhrif að leiguverð þróist hærra en eðlilegt er.
    • Taka þátt í fjármögunun húsnæðisverkefna, einkum ódýrra leiguíbúða.
    • Hafa ekki þau efnahagslegu áhrif að fyrirtæki á smásölumarkaði hámarki verð á vörum og þjónustu til almennings.

Því miður er meirihluti lífeyrissjóða á Íslandi ekki komnir langt í að huga að ofangreindum punktum. Lífeyrissjóðir hafa ekki sett sér siðferðisleg viðmið sem snerta hagsmuni sjóðsfélaga og er niðurstaðan sú að starfsemi lífeyrissjóða er stundum háttað í andstöðu við hagsmuni sjóðsfélaga.

Þetta er ákaflega furðulegt umhverfi og er hálfgert „vilta vestrið“ þar sem sjóðir bæði stuðla að hagsæld þeirra sem þiggja lífeyri en eru oft á sama tíma að hafa neikvæð áhrif á kjör þeirra sem eru að greiða inn í kerfið.

Íslenskir lífeyrissjóðir gera nefnilega ýmislegt sem sem hefur talsvert neikvæð áhrif á efnahag landsmanna og vinna þannig á móti því sem ætti að vera markmið þeirra – að efla hag sjóðsfélaga á öllum aldri:

  • Þeir auka á stundum sveiflur í gengi íslensku krónunnar.
  • Þeir auka á stundum álögur sumra smásölufyrirtækja sem almenningur notar mikið.
  • Athafnir lífeyrissjóða hafa oft neikvæð áhrif á kaupmátt.
  • Þeir ýta undir háa vexti á Íslandi, einkum vexti á íbúðalánum og eru helstu varðmenn verðtryggingar.
  • Þeir eiga það til að ýta undir verðmyndun hlutabréfa sem ekki er alltaf innistæða fyrir.
  • Með skorti á gagnsæi gera þeir fólki erfitt með að bera þá saman, fylgjast með ákvörðunum, búa við aðhald og opinbera umræðu og eftirlit með fjárfestingum. Mjög erfitt er að fá upplýsingar um ávöxtun sjóða og árangur einstakra fjárfestingaverkefna. Leynd hvílir yfir mörgu í starfsemi sjóðanna og forsvarsmenn sjóða taka illa í alla umræðu um breytingar á kerfinu sem gætu aukið skilvirkni þess.
  • Forsvarsmenn lífeyrissjóða hafa gert fremur lítið sem eykur traust almennings á þeim og er það áhyggjuefni. Samt liggur það fyrir að lífeyrissjóðir mælast mjög neðarlega – stundum neðst allra fjármálafyrirtækja þegar kemur að trausti, vinsældum og hvaða fyrirtæki séu til fyrirmyndar.

Almenningur sem kaupir matvöru, bensín, tryggingar, flugmiða o.fl. er oftast að versla við fyrirtæki þar sem lífeyrissjóðir eiga annaðhvort meirihluta í eða eru burðarfjárfestar. Þetta leiðir nefnilega til þess að lífeyrissjóðir eru að gera stífa arðsemiskröfu inn í fyrirtækin sem hækka verð sem almenningur greiðir. Er þetta í lagi? Þarna eru lífeyrissjóðir að segjast vera að hækka ávöxtun lífeyris með því að láta almenning í nútímanum greiða fyrir vörur og þjónustu með mjög háu verði.

Meginrökin gegn þessu núverandi kerfi lífeyrissjóða er að við greiðum miklu lengur inn í sjóðina en við tökum úr þeim. Þess vegna eiga lífeyrissjóðir að huga a.m.k. jafnmikið að siðferðislegum og efnahagslegum sjónarmiðum gagnvart sjóðsfélögum á meðan þeir eru að greiða inn í kerfið, eins og hver staðan verður þegar þeir taka út úr kerfinu. Því miður er eins og lífeyrissjóðir hugsi fyrst og fremst um tímabilið þegar fólk er lífeyrisþegar og hugsi svo lítið um hitt tímabilið, sem fólk greiðir inn í kerfið, oft með þeim árangri að það er verið að taka af lífskjörum fólks í blóma lífsins og flytja inn á stutta tímabilið, eftir að fólk hættir að vinna. Þetta er alveg galið.

Ef einstaklingur byrjar að greiða í lífeyrissjóði 20 ára gamall og greiðir fram að 67 ára aldri þá má gera ráð fyrir, út frá ævilíkum Íslendinga að viðkomandi fái lífeyri úr sameignarsjóðum í 17 ár.

Við greiðum inn í kerfið í 48 ár eða í 73,8% af tímanum 20-84 ára.
Við tökum lífeyri út úr kerfinu í 17 ár eða í 26,2% af tímanum 20-84 ára.

Mikilvægt er því að huga að ýmsum breytingum á lífeyriskerfinu. Í fyrstu er rétt að huga að eftirfarandi breytingum, öllum til ábata, bæði lífeyrisþegum sem og fólki sem er að greiða í sjóðina:

 

 

 

 

Sigurvegarar í pólitískri umræðu eru ekki þeir sem hafa bestu rökin, heldur þeir sem…

…hafa orðræðu sigurvegarans.

Það er svo margt sem er rökrétt en gerist samt eiginlega aldrei. Pólitískar samræður ganga út á að sigra, vera sá sem er ofaná – sigurvegari stundarinnar. Þetta þurfa ekki að vera stórar deilur; oft er aðeins verið að deila um smávægilega hluti. En mikilvægt að vera ofaná til að fólk skynji viðkomandi sem sigurvegara. Þá fer fylgið að aukast, af því að fólk vill vera í liði með sigurvegurum. Þetta hefur verið grunnímynd hægri manna í áratugi, að vera sigurvegarinn og hefur laðað margt fólk í þá deildina. Vinstra fólk talar yfirleitt ekki sem sigurvegarar heldur einblínir stundum á neikvæða þætti og kvartar. Er stundum skynjað sem væl. Fáir laðast að slíku og er þetta atriði stærsta einstaka atriðið af hverju vinstri flokkar (og miðju flokkar) þurfa oft að hafa meira fyrir því að afla fylgismanna heldur en hægra fólk. Viðreisn á að vera heilbrigða og mannlega útgáfan af Sjálfstæðisflokki. Af hverju njóta þeir aðeins brota-brots af fylgis Sjálfstæðisflokksins? Af því þeir hafa stefnu sem fólki líkar ekki? Nei, stefnan skiptir frekar litlu máli (enda er stefnum yfirleitt ekki framfylgt). Viðreisn hefur ekki jafnað Sjálfstæðisflokkinn af því Viðreisn er ekki skynjaður sem flokkur sigurvegara. Þeir urðu útundan í Sjálfstæðisflokknum og fóru – þannig er skynjunin allaveganna. Til að breyta þessu þarf Viðreisn að fara að tala eins og sigurvegari og efla þá ímynd hjá lykilfólki flokksins – breyta orðræðu þeirra. Það sama má segja með flokka á miðju og til vinstri. Þeir velja sér orðræðu sem fólk tengir við þann sem nöldrar og tapar.

Fáir hafa ritað jafn áhrifaríka frásögn af þessu heilkenni íslenskra stjórnmála eins og Bryndís Schram (sjá hér). Fátæka fólkið í Reykjavík kaus íhaldið af því það þótti svo fínt að kjósa íhaldið. Það vildi samsama sig við þá sem eru að sigra!

Í stuttu samtali á Alþingi í dag kristallast þetta mjög vel í einu litlu dæmi:
(hér er viljandi tekið dæmi af litlu máli til að sýna hvað það skiptir líka máli í smáum jafnt sem stórum málum að hugsa orðræðu sína rétt)


Bjarni Benediktsson frá Sjálfstæðisflokki sagði eftir að Samfylkingin hafði kynnt breytingar á fjárlagafrumvarpi:

Til að bjarga málum vill Samfylkingin bara smella 33 milljörðum á landsmenn í nýja skatta og gjöld. 33 milljörðum! Miklu meiri útgjöld, miklu hærri skattar og það mun allt fara til verri vegar. Þetta eru skilaboð Samfylkingarinnar.

—  —  —


Ágúst Ólafur Ágústsson frá Samfylkingu svaraði:

Ég gat sérstaklega um það á hvaða hópa þetta færi. Þessar skattahugmyndir okkar eru ekki að fara á hinn almenna Íslending. Þetta er hækkun fjármagnstekjuskatts sem þröngur hópur Íslendinga greiðir, þetta eru auðlindagjöld sem fá stórfyrirtæki í landinu greiða.

Ef efni þessara tveggja tilvitnana eru skoðuð þá virðast þær hafa svipað vægi, Bjarni að segja að þetta sé vitleysa og Ágúst að segja að þetta sé ekki vitleysa. En gallinn er bara sá að fólk hlustar ekki með rökum. Fólk hlustar út frá tilfinningu og hrífst miklu meira af því hvor talar meira eins og sigurvegari.

Og hvað er að tala eins og sigurvegari? Í því felst margt. Það er að sækja nógu fast á hinn aðilann að hann þurfi að fara í vörn. Bjarni sótti fast að Ágústi og setti hann í þá stöðu að þurfa að vera í vörn. Þurfa að segja „ég meinti þetta ekki svona, leyfðu mér að útskýra“. Sá sem þarf að útskýra sjálfan sig er yfirleitt búinn að tapa, hinn ræður orðræðunni. Samtalið hér að ofan snýst um það hvernig Bjarni sér hlutina, Ágúst er að reyna að leiðrétta hvernig Bjarni sér hlutina. Niðurstaða fólks: Bjarni sótti grimmt og tengdi sig við aðhald, ábyrgð og að létta byrðum af fólki. Ágúst var í vörn og þurfti að útskýra sín orð og tengdi sig við að eyða miklum fjármunum.

Til að ná taki í svona umræðu þarf Samfylking (og margir fleiri) að breyta um orðræðu. Sækja fram miklu fastar og ákveðnar og setja hina í þá stöðu að þurfa að vera sig. Sá vinnur sem talar þannig að andstæðingurinn þurfi að endurtaka orðalagið til að segja að þetta hafi ekki verið rétt. Sá vinnur sem stýrir orðræðunni og tengir sig við gildi sem allir vilja tengja sig við. Auk þess að vera með orðræðu sína í vörn þá tengdi Samfylkingin sig við óábyrga eyðslu (alla vega náði Bjarni að tengja Samfylkingu við það og Samfylkingin svaraði því ekki nógu vel). Ágúst og Samfylking tengdu sig þess vegna við miklu síðri gildi sem færri vilja samsama sig við. Þess vegna sigraði Bjarni í þessari litlu rimmu.

Vandinn við að breyta orðræðunni er að vinstra fólk og miðju fólk er oft akademískt í hugsun og vill ekki sækja fram með orðræðu sem stenst ekki fræðilega skoðun. En þá er það fólk ekki að spila leikinn og getur ekki vænst þess að sækja sterkt fram. Þú verður að spila leikinn ef þú vilt sigra stríðið svo að þínar hugsjónir nái að landi. Til þess er leikurinn gerður.

Að flestu leyti er allt þetta sem lýst er hér fremur leiðigjarnar staðreyndir. Það væri miklu betra og heilbrigðara ef allir hlustuðu fyrst og fremst á innihald, efnivið og rök. En því er ekki að heilsa. Í dag er það tilfinningin og upplifunin sem ræður, miklu fremur heldur en rökrétt samhengi mála.

—  —  —

Það eru alls ekki allir sem viðurkenna að þeir hlusti á eitthvað annað en rök í pólitískri umræðu – það er órökrétt að viðurkenna annað!

Nánar var fjallað um þessi mál í öðrum pistli, sjá hér.

 

 

 

Það sigrar enginn lengur með útjaskaða orðinu „sósíalisti“

Hægri menn í Bandaríkjunum halda lífi með því að hræða almenning nógu mikið á því að hinir séu sósíalistar. Hér er bara eitt dæmi af mörgum:

Hér er orðið sósíalismi tengdur við „eymd og volæði“ og þess vegna virkar það á suma að hræða þá með því að þessi og hinn sé sósíalismi. Heilinn hugsar oft ekki rökrétt heldur býr til tengingar (hugrenningatengsl) út úr því sem tengt er saman í umræðunni.

Það hjálpar Trump að orðið sósíalisti hefur verið talað niður í áratugi, er yfirleitt tengt við misheppnaða þjóðfélagsskipan í Rússlandi fyrir um 100 árum og aðra misheppnaða tilraun Hugo Chávez í Venezúela. Hér ræður sú orðræða sem hæst hefur, því miður óháð því hvort hún er sönn eða rétt.

Orðræðan í Bandaríkjunum sem Trump og hans fólk veðjar á er einfaldlega svona:

  1. Sósíalismi er stórhættulegur, eykur eymd allra.
  2. Demókratar eru sósíalistar, þeir kalla yfir okkur eymd.
  3. Þar af leiðir, það er hættulegt að kjósa demókrata, líf þitt endar í eymd.

Og ef einhverjum demókrata gengur vel, eins og Andrew Gillum í Florida þá er strategían að tala um versta sósíalistann, þann hættulegasta. Bandaríkjamenn gleypa við þessari barnalegu orðræðu af því að vinstra fólk er yfirleitt svo lélegt að svara fyrir sig. Það fer í vörn og flestir reyna að svara að þeir séu ekkert svo miklir sósíalistar. Reyna að afmá eitthvað af skítastimplinum sem Trump er búinn að festa á þá. Það dugar aldrei. Það verður að svara með „anti-branding“ þ.e. að kalla Trump og félaga hans sínum réttu nöfnum sem vekja upp hugsanir um að það kunni að vera hættulegt að kjósa þá. Því miður er enginn demókrati í Bandaríkjunum líklegur til að ná að svara umræðunni með því að berjast til baka og sækja á Trump, allir eru aðeins að verjast orðræðu hans með því að segjast ekki vera svo miklir sósíalistar. Með því þá viðurkenna demókratar að sósíalisti sé slæmt orð og viðurkenna líka að þeir séu að einhverju leyti sósíalistar.

Á Íslandi er orðræðan að þróast í svipaðar áttir. Verkalýðsfélög eru í sterkri umræðu og nota allskyns orð um sig á meðan andstæðingar þeirra hér á landi eru byrjaðir að taka upp sömu orðræðu og Trump: Að verkalýðsfélög vilji bara sósíalisma (sjá hér og hér):

   

Hér er einnig notað „vofa“ og „Karl Marx“ og það tengt við andstæðinga Sjálfstæðisflokks. Að ramma inn umræðuna með þessum hætti virkar á marga og þess vegna verður fólk sem ætlar sér að ná tökum gagnstæðri umræðu að færa hana eitthvað en að tala um sósíalisma. Það verður að breyta um orð. Það er ekki hægt að sigra með því að játast undir umræðuna að vera sósíalisti, jafnvel þó einstaklingar neiti því orði; á meðan enginn fer að nota annað orð þá er umræðan römmuð í kringum það hvort andstæðingurinn sé sósíalisti, mikill eða lítill. Þannig fær fólk í umræðunni, eins og Áslaug Arna hér að ofan, margt fólk á sitt band af því þeir tengja verkalýðsbaráttuna og vinstra fólk við sósíalisma og vofu Karl Marx. Misheppnuð konsept úr fortíðinni. Sterk innrömmun, það má Áslaug Arna eiga. En veikt hjá þeim sem tala gegn henni að ramma ekki umræðuna einn á annan hátt. Fyrir hvað stendur Sjálfstæðisflokkurinn? Bara það að vera ekki sósíalistar? Hvaða orð væri hægt að nota til að lýsa þeim sem eru í nánu sambandi við fámennan hluta þjóðarinnar?

Verkalýðsfélög, vinstra fólk og aðrir sem vilja nota krafta í þágu almennings verða að ramma umræðuna inn upp á nýtt. Eyðileggja innrömmunina um hvort einhver sé sósíalisti. Taka þann umræðuramma út úr umræðunni og setja umræðuna í annan ramma. Draga athyglina að öðrum tengslum. Þetta er stór áskorun fyrir margt vinstra fólk því það er óvant því að beita sér með öflugum hætti í umræðunni.

Hér er dæmi þar sem rammi umræðunnar veikir þann sem talar. Það er gott hjá Sólveigu Önnu að vinna að því að bæta kjör almennings, einkum þeirra lægst launuðu, en það veikir umræðuna af hennar hálfur að tala sin inn sem andstæðing borgarastéttarinnar. „Borgarastéttin verður tjúlluð ef henni er ógnað“.

 

Íslendingar hafa ekki það skýra stéttasýn að þeir átti sig á því að borgarastétt sé eitthvað annað en almenningur. Þess vegna er Sólveig Anna að tala í raun gegn almenningi með þessari orðræðu, þegar hún er vafalítið að reyna að tala til alls almennings.

Það er ekki bara orðið „sósíalismi“ sem er nýjasta orðið sem styrkir hægra fólk, víða um heim um þessar mundir. Það er líka orðið „verkalýður“ sem veikir launaumræðu verkalýðsfélaga. Þetta er orð sem hefur fengið á sig neikvæða ímynd í marga áratugi. Verkalýðshreyfingin verður því að finna ný orð, hætta að kenna sig við „verkalýð“ og hætta að taka þátt í umræðu um hvort hún sé eða ekki að ýta undir „sósíalisma“. Endurhanna orðræðuna, tala út frá sínum hagsmunum og ná að tala til allra. Um andstæðinga sína hefur verkalýðshreyfingin oft talað um „auðvald“ og það er ekki sterkt orð heldur, nema út frá því að styrkja ímynd andstæðinga sinna. Auðvald er sá ríki og hver vill ekki vera ríkur? Sá sem talar gegn auðvaldi er því ekki ríkur og hver vill samsama sig við þann hóp? Já, ég veit að þetta er ekki rökrétt því orðið „auðvald“ er neikvætt orð en það er bara ekki gott orð til að afla sér fylgismanna. Ekki tala um að andstæðingar þínir séu ríkt fólk því svo margir vilja vera ríkir. Ekki tala um þig sem verkalýð því það er allt of neikvætt orð til að margir vilji samsama sig við það.

Ekki er það þó þannig að hægra fólk sé með pálmann í höndunum í umræðunni allri. Hægra fólk aðhyllist oft gamaldags gildi; vill upphefja þann harða og ákveðna og elskar ennþá yfirborðskennda orðræðu með klisjukenndum orðum. Dæmi má taka af formanni SA sem hefur aðhyllst þessa tegund af orðræðu og talað nokkuð oft án þess að ná til almennings. Hér er dæmi:

„Aðal­atriðið núna er að standa vörð um þann mikla ár­ang­ur sem náðst hef­ur á und­an­förn­um árum. Það á að vera sam­eig­in­legt mark­mið okk­ar allra.“

Þetta er ekki orðræða sem nær til almennings. Þetta er klisjulegt og hefur litla tengingu við þau gildi sem skipta fólk miklu máli. Kjarabaráttan verður erfiðari fyrir atvinnurekendur ef formaður þeirra nær ekki að tala sig einlægt inn í þau gildi sem skipta fólk máli.

Þannig að styrkur hægra fólks er oft sá að vera sækja hart fram í orðræðunni, galli þeirra er að þykja klisjur og gömul gildi ennþá aðlaðandi. Styrkur vinstra fólk er að geta tengt við mörg gildi sem skipta almenning meira máli en áður en galli þeirra er að setja sig oft inn í umræðuna sem veika aðilann sem sækir ekki fram. Barátta næstu mánuða mun aðallega fram með orðum og hvernig konseptin eru römmuð inn. Út frá þeim kemur í ljós hverjir munu sigra umræðuna.

 

Útlendingum og Evrópusambandinu kennt um allt

Ítali sem ég hitti um daginn sagði: „Þið Íslendingar skuluð alls ekki ganga í Evrópusambandið af því að þar er svo mikil spilling og af því þá lamast atvinnuvegir eins og gerðist á Ítalíu þegar blómlegur smáiðnaður vék fyrir massaiðnaði annarra landa.“

Það er algengt að kenna Evrópusambandinu um vanda sem það á ekki sök á. Vandamál Ítalíu er fyrst og fremst innanríkisvandamál: landlæg spilling, skortur á siðferði er víða hluti af hinni ítölsku þjóðarsál, ofuráhersla á hið sjónræna ásamt mafíustarfsemi sem heldur landinu frá framförum. Þessi vandi Ítala og á rætur sínar að rekja til þess að þjóðin hefur aldrei gert upp tímabilið með Mussolini, sem ríkti með harðstjórn, valdahroka og ofbeldi 1922-1943. Þjóðverjar gerðu upp samskonar tímabil – með Hitler, en Ítalir hafa aldrei haft hugrekki til sömu hreinsunar á þjóðarsálinni, kenna frekar öðrum um ófarir sínar. Og það sama má segja um Grikki, Ítali, Rússa, Ungverja, Pólverja og fleiri þjóðir sem oft kenna Evrópusambandinu um innri vanda sem er heima fyrir – þó að slíkur vandi sé oftast vegna vanstjórnar heima fyrir, spillingar eða hugarfars sem þarf að laga.

Á vefnum eru margar „EuroMyths Busted“-síður og hér er eitt dæmi um PDF skjal sem tekur nokkrar rangfærslur fyrir: https://goo.gl/7mjL7B 

Sem dæmi þá höfum við heyrt margar við sögur um að „Evrópusambandið ætli að banna…“ allskonar. Banna vaxliti, ljósaperur, bogna banana, kanel-krydd í bakaríum, kirkjuklukkur, M&M sælgæti, hnetur, kúlulaga melónur, blöðrur í höndum barna, baðstrendur, frjálsa endurvinnslu, feitar sósur og svo margt fleira. Svo kemur í ljós að yfir 95% af þessum bann-fréttum eru uppspuni frá rótum. Hér er hægt að lesa um EUROMYTHS, sannleikann um undarlegu bannfréttirnar og sjá flestar af þeim hraktar:https://goo.gl/1gYVhF

Þær breytingar sem EU hefur lagt til hafa yfirleitt verið vel rökstuddar og miða að því að fara vel með, auka nýtni og bæta umhverfið. Gott dæmi er sagan sem var sögð að EU ætlaði „af því bara“ að banna ljósaperur með hvíttuðum tón. Sagan var þannig að EU ætlaði að gera þetta bara af því að þeir elska að banna allt. Svo kemur í ljós, þegar staðreynda-síður, eins og þessar, eru skoðaðar, að með þessu banni næst 30% orkusparnaður fyrir allar perunotkun í Evrópu. Af því að það þarf minna ljósmagn til að lýsa upp herbergi ef peran er glær. Ágætis tillaga, mikill sparnaður og gott fyrir umhverfið. Eftir sitja þeir sem trúðu ruglinu og blogguðu um það, sumir hverjir vel þekktir Íslendingar sem gengt hafa ráðherrastöðum. Þetta er gott dæmi um „ignorance“ þ.e. fáfræði og þá löngun að trúa blint skoðanabræðrum í sama klani. „Þetta hlýtur að vera satt af því þetta hentar mínum veruleika“ er því miður of algeng hugsun nú til dags.

Aðildarþjóðir EU verða auðvitað að vinna áfram í að minnka spillingu í sambandinu (alveg eins og innan einstakra landa) og bæta marga aðra þætti þannig að sambandið þjóni íbúum sem best. En þó að það sé hægt að finna galla við EU þá er það að vera utan þess að hverfa úr sambandinu sjaldnast ávísun á betra hlutskipti. Vald heimastjórnar sem er stundum enn spilltari, býr við minna eftirlit og sýnir ólýðræðislega einræðistilburði (UK/Brexit, Pólland, USA, Ungverjaland, Rússland o.fl.) er eins og að kvarta yfir rigningu en enda í ánni.

– – –

Svo er útlendingum kennt um hérumbil allt sem Evrópusambandinu er ekki kennt um. Vegna þeirra þá átt þú að vera að missa vinnuna þína, þjóðareinkenni þín og hérumbil allar ríkistekjur sem hefðu annars farið í að styrkja innviði. Að það sé útlendingum að kenna að heilsugæsla versnar, ellilífeyrir minnkar, bókasöfnum sé lokað o.s.frv.

Veiking innviða er auðvitað fyrst og fremst vegna þess að fámennir hópar, innanlands, eru að taka of mikið úr sameiginlegum sjóðum. Það er hægt að gera ráð fyrir því að útlendingar séu nærri aldrei í þeim hópi, a.m.k. ekki fátækir innflytjendur. Hér á landi eru það t.d. útgerðarfyrirtæki sem eru sum hver í þessu hlutverki; þau greiða veiðigjöld sem eru örfá prósent af hagnaði og eyða miklum fjármunum í að byggja upp orðræðu og ímynd um að slíkt sé eðlilegt.

Ukip fékk sem dæmi nægan fjölda atkvæða til að lenda í 2. eða 3. sæti í nokkrum bæjum í Bretlandi (t.d. Stockport), í síðustu kosningum, þó að langt innan við 1% af íbúafjölda séu útlendingar. Þetta er dæmi þar sem búið er að magna upp hættuna á því að fátækir útlendingar og innflytjendur skapi mestu ógn okkar tíma. Áróður um að innflytjendur séu helsta ógn vorra tíma heldur áfram í umræðunni þrátt fyrir að straumur flóttamanna inn til Evrópu hafi minnkað um 72% síðan 2016.

– – –

Það má því kenna Evrópusambandinu og útlendingum sjaldnar um vandamálin heima fyrir, í hverju landi. Beinum gagnrýnum sjónum okkar frekar að stjórnvöldum á hverjum stað, of litlu gagnsæi, spillingu heima fyrir, áróðri hagsmunaafla og svo fjármálakerfinu sem víða er spillt og leggur of háar álögur á almenning í flestum löndum. Þarna liggur okkar aðalhætta því þarna eru öfl sem geta grafið undan helgum stoðum sterkra samfélaga og gert þau veikari. Útlendingar og Evrópusambandið eru ekki aðalhætta neins, nema þess sem hefur meðtekið of mikið af falsfréttum og lifir í búbblu sem Zuckerberg skammtar viðkomandi.

 

 

 

 

„Við sigrum hæstu fjöll“

Fyrir mörgum árum gerði ég lag og texta sem kallast „Við sigrum hæstu fjöll“. Ég prófaði að taka þetta upp í rokk-útsetningu á sínum tíma en lagið kallaði allaf á rammíslenska kórstemmingu. Nú er lagið komið „heim“ – komið í kórútsetninguna sem það vildi alltaf komast í. Ég vona að það sé ögn af upplífgandi stemmingu í þessu lagi og það gleður mig ef fólk hefur gaman af því að syngja með 😉

Þetta er smágjöf til tónelskra – hér er texti, raddsetning, lagið á mp3-formi, gjörsvovel!

Spila hér og nú:

 

Mp3-skrá:

 

Sibelius-skrá:

 

PDF-nótnablöð:

Full Score – PDF skjal

Soprano – PDF skjal
Alto – PDF skjal
Tenor – PDF skjal
Bass – PDF skjal

 

Texti:

 

Á Spotify:

 

 

 

Meðvirkir fjölmiðlar dreifa vopnum Trumps

Fjölmiðlar telja margir að fréttir af Trump veiki stöðu hans, en yfirleitt eru fjölmiðlar í raun að flytja fréttir sem styrkja mjög stöðu Trumps. Á meðan forseti Bandaríkjanna níðir niður frjálsa fjölmiðlun gera fjölmiðlar fátt annað en að styrkja stöðu hans með því að dreifa orðfæri hans.

Fjölmiðlar hafa lengi haft þá mikilvægu starfsreglu að vera hlutlausir og taka ekki afstöðu til mála. Þetta verður æ erfiðara, einkum þegar fréttir eru fluttar af orðræðu fólks sem notar orðræðuna sjálfa til að styrkja stöðu sína. Að endurtaka orðræðu orðháka eins og Trump, gerir ekkert annað en að styrkja málstað þeirra.

Þegar dómsmál Stormy Daniels á hendur Trump var nýlega látið niður falla þá birti Trump þetta á Twitter:

Fjölmiðlar út um allan heim fluttu fregnir af þessu tísti með því að nota orðræðu Trumps og nota orðfærið „horseface“. Þar með hjálpuðu fjölmiðlar heims sjálfum Trump í að draga konuna niður og upphefja Trump sem sigurvegara.

Að ramma Stormy Daniels inn sem „horseface“ er alls ekki eina dæmið, sambærilega hjálp fær Trump frá fjölmiðlum oft í viku hverri. Þetta verður að breytast því annars mun Trump sigra, aftur og aftur og vera áfram í embætti eftir næstu kosningar. Útlitið er alls ekki gott því fjölmiðlar eru búnir að hjálpa Trump ókeypis í 2 ár og er ekkert útlit fyrir öðru en að þeir muni halda þessu óbreytt áfram.

Þetta sjúklega ástand er eins og ef Hitler hefði getað talað óáreittur í alla helstu fjölmiðla heims á árunum í kringum seinna stríð, til að styrkja nasista og veikja varnarheri frjálsrar Evrópu. Við munum að þeir sem töluðu máli Hitlers, jafnvel þótt það væri aðeins á léttvægan hátt voru flestir útskúfaðir og dæmdir hart, annað hvort af dómstólum eða af almenningi, á árunum eftir stríð. Þetta sama er samt að gerast þessi dægrin með aðstoð allra helstu fjölmiðla heims.

Ég veit ekki hvort fíkn fjölmiðla (≈fjárhagsleg krafa) í músarsmelli og krassandi athygli sé svona mikil eða að fjölmiðlar séu einfaldlega svona meðvirkir. Átta fjölmiðlar sig á því hvað þeir eru að hjálpa honum mikið? Ég vil jafnvel ganga svo langt að telja núverandi enduróm fjölmiðla á orðfæri Trumps eina helstu forsenduna fyrir áframhaldandi veru hans í embætti. Hollt væri að íhuga þá staðreynd að ef fjölmiðlar myndu hætta þessari meðvirkni með helsta andstæðingi sínum þá myndi fljótt fjara undan stuðningi við Trump.

Orðfæri Trumps og margfölld mögnun þess í boði fjölmiðla hvetur nefnilega mjög marga til að hugsa eins og hann og að sjá fyrir sér sigurvegara og tapara eftir smekk Trumps, því orðfæri kveikir myndir sem eru einskonar dyr að nýjum leiðum að því hvernig á að hugsa.

Þetta verður að breytast
Þess vegna geta fjölmiðlar ekki lengur notað orðfæri Trumps nema að játast undir þá staðreynd að þeir séu hans helsta hjálparhella. Þeir eru að dreifa vopnum og skotfærum sem Trump vill nota – sýn hans á sviðsmyndinni – til að skjóta niður andstæðinga sína. Væntanlega eru fjölmiðlar ekki sáttir við þetta, enda notar Trump flest tækifæri til að níða niður frjálsa fjölmiðlun á sama tíma og fjölmiðlar hjálpa honum að styrkja sig og framlengja sína tilvist. Hvernig er hægt að vera meira meðvirkur?

Þess vegna þurfa fjölmiðlar að breyta strategíu sinni þegar fréttir af Trump (og öðrum orðhákum) eru fluttar. Ekki endurtaka orðræðuna heldur taka saman hvað báðir aðilar eru að segja og skrifa frétt af atburðum án þess að nota orðfæri Trumps. Í frétt um Stormy Daniels, sem dæmi, hefði verið hægt að segja frá öllu sem gerðist án þess að nota orðið „horseface“. Ekki að dreifa uppskrift Trumps að því hver sé tapari/ljótur/vitlaus/varasamur o.s.frv. Hægt er að lýsa atburðum og segja fréttir án þess að nota orðfæri Trumps. Enda, ef vel er skoðað er orðfæri Trumps yfirleitt mjög bjöguð lýsing á því sem gerðist. Stormy Daniels er ekki ófríð. Af hverju að leyfa Trump að nota hérumbil alla hátalara heimsins til að segja þessa bjöguðu sögu, með þessu ofbeldis-hvetjandi orðfæri? Getum við ekki bara hætt þessu?

(P.S. Ég veit að ég er ekki samkvæmur sjálfur mér í þessum pistli;  ég gagnrýni að orðfæri Trumps sé dreift en dreifi því sjálfur hér í miðjum pistlinum!)

 

Hentar Victorinox-reglan á Íslandi?

1:5 reglan
Svissneska Victorinox fyrirtækið, sem framleiðir m.a. rauða hágæðahnífa, sem margir kannast við, var stofnað 1884 og hefur alveg frá byrjun lagt mikla áherslu á jafnt mikilvægi allra starfsmanna. Þeir hafa ekki í 80 ár þurft að segja upp starfsmanni vegna efnahagslegra ástæðna en hafa þó glímt við miklar sveiflur, einkum í kjölfar árásana á tvíburaturnanna 2001 þegar fólk hætti alveg að kaupa hnífa á flugvöllum og bannað var að ferðast með þá.

Victorinox hefur frá í árdaga stuðst við þá reglu að hæstu laun starfsmanns megi ekki vera hærri en fimmföld meðallaun í fyrirtækinu. Þetta er 1:5 reglan, svokallaða, og það er ekki hægt að segja að þessi jafnaðar-regla hafi neikvæð áhrif á reksturinn því Victorinox stendur afar vel fjárhagslega og þar eru meðallaun mjög há pr. starfsmann eða um 35 milljónir ISK á hvern starfsmann. Victorinox veltir 70 milljörðum ISK og er því nokkuð stórt fyrirtæki.

Er hægt að innleiða svipaðar reglur smátt og smátt hér á landi? Geta fyrirtæki gert það sjálf? Er hægt að innleiða reglur af þessum toga fyrir land í heild? Það er erfitt að stjórna einkafyrirtækjum í eigu fárra, hvernig laun þau greiða, en það væri hægt gagnvart sumum fyrirtækjum m.a. opinberum fyrirtækjum sem og fyrirtækjum á markaði. Einnig  mætti hugsa sér þetta sem mögulegt nýtt rekstrarform sem gæti notið einhverra ívilnana og væri þannig hvetjandi.

Hvernig myndi 1:5 reglan útleggjast á Íslandi?
Ef við tökum til einföldunar að 500 þús kr séu meðallaun þá væri hægt að ræða 5 · 500.000 = 2.500.000 kr. í laun á mánuði fyrir hæstu mögulegu laun. Það eru há laun og er mögulegt að samfélagið gæti samþykkt að slík laun væru nægjanlega há sem hæstu laun.

Of mikill ójöfnuður gerir lífið verra (fyrir alla)
Þessi umræða kemur í kjölfar margra rannsókna og einnig því sem blasir við í heiminum, að aukinn ójöfnuður er ekki að leiða til ávinnings fyrir neinn, nema afar fáa einstaklinga. Ójöfnuður er orðinn það mikill að fleiri og fleiri eru farnir að sjá marga stóra ágalla við svona mikinn ójöfnuð og vilja upphefja umræðu til að ná þessum ójöfnuði eitthvað til baka – allavega að stöðva vöxt hans sem hefur aldrei verið meiri en nú.

Nóg er að horfa á rannsóknir Richard Wilkinson (hér) sem sýnir fram á hvað ójöfnuður er að skaða öll þjóðfélög mikið. Það er ekki nóg með að fleiri og fleiri hafi minna og minna á milli handanna; aukinn ójöfnuður gerir heilsu verri, umhverfið óhreinna, ánægja íbúa minnkar og hagvöxtur minnkar. Það eru því í raun eiginlega engir sem hagnast á svona mikilum ójöfnuði, nema það fáir að þessi þróun er löngu hætt að vera réttlætanleg.

Klisjuumræðan í stjórnmálunum reynir alltaf að flokka fólki hólf og lengi hefur það verið þannig að þeir sem tala gegn ójöfnuði eiga að vera sótsvartir vinstrimenn með óraunhæfa drauma um sósíallískar hugsjónir, teygandi svart kaffi í dragsúgi uppi á heiðum. Þetta er langt frá sannleikanum því ég þekki marga sem hallast meira til hægri en vinstri (t.d. ég sjálfur) en er þrátt fyrir það löngu hætt að lítast á blikuna. Við sjáum að of mikil græðgi er að eyðileggja heiminn, eyðileggja samfélög fólks og draga sterka innviði niður í máttleysi. Dæmin eru orðin svo skelfileg að meira að segja nokkuð ýkt fræði Ronald Reagans um nýfrjálshyggju eru farin að vera röksemdir okkar allra sem vilja benda á að núverandi stig ójafnaðar sé að eyðileggja allt það besta í veröldinni (sjá hér).

Við ættum því að hugleiða hvort það sé ekki einfaldlega sanngjarnt að skoða hvað skapað hefur 134 ára velgengni hjá fyrirtækinu Victorinox og finna leiðir til að auka jöfnuð í íslensku samfélagi á þann hátt að þeir sem reyna mikið á sig og bera sannarlega mikla ábyrgð geta fengið aukalega, en án þess að bilið þróist yfir í að vera of mikið.

 

Að létta á byrðum lífsins

Hver Íslendingur þarf að bera aukabyrðar á sínum herðum, í gegnum lífið, sem flest fólk í nágrannalöndum þarf ekki að bera. Þetta er kostnaðurinn við að hafa íslenska krónu. Það er hægt að áætla hver þessi aukakostnaður er fyrir meðalmanninn út frá nokkrum borðleggjandi staðreyndum:

  1. Algengir vextir á húsnæðislánum á Íslandi eru 4-7% en 1-3% í nágrannalöndum.
    Skuldir einstaklinga á Íslandi eru um 2000 milljarðar króna.
    Íslendingar greiða því um 80 milljarða aukalega vegna krónunnar á ári, bara vegna húsnæðislána.
  2. Vextir á yfirdráttalánum á Íslandi eru 22% en 5-10% í nágrannalöndum.
    Heimilin hafa um 78 milljarða í yfirdráttarlán.
    Íslendingar greiða því um 16 milljarða aukalega vegna krónunnar á ári, bara vegna yfirdráttarlána.
  3. Kostnaður Seðlabanka við að halda út gjaldeyrisforða er 17-20 milljarðar á ári.
  4. Fyrirtæki þurfa einnig að greiða mikið aukalega vegna íslensku krónunnar, en sá kostnaður fer beint út í verðlag sem almenningur borgar að stórum hluta á endanum. Þetta er ein stærsta ástæðan fyrir því af hverju mjög margt er miklu dýrara hér á landi heldur en sambærilegum löndum eins og Færeyjum, þar sem flutningskostnaður er tiltölulega hár og byggðir afskekktar. Yfirdráttur fyrirtækja var skv. nýlegum tölum 118 milljarðar.
    Íslensk fyrirtæki greiða því um 20 milljarða aukalega vegna krónunnar á ári, bara vegna yfirdráttarlána.
    Eftir er að telja ýmis önnur lán, t.d. skuldabréfalán og aðra fyrirgreiðslu sem hefur í för með sér aukakostnað vegna íslensku krónunnar.

Hér erum við því að tala um að íslenskur almenningur þarf að greiða um 140 milljarða vegna krónunnar á ári. Þetta er umframþyngdin sem íslenskur almenningur þarf að bera sem hann þyrfti ekki að draga á eftir sér, værum við með lágvaxtagjaldmiðil, eins og evru. Og við vitum það, þegar við leggjum af stað í gönguferð, að við verðum þreytt og gögnum hægar ef bakpokinn er þungur. Þetta er veruleiki Íslendinga og hefur verið í ein 100 ár. Þessar tölur breytast jú yfir tíma, eru mismunandi á milli fólks og breytast líka mjög eftir því hvar á æviskeiðinu hver er staddur.

Þetta eru gróflega áætlað tvenn mánaðarlaun á ári fyrir hvern hinn vinnandi launþega á Íslandi. Íslendingar þurfa að leggja á sig það sama eins og ef þeir væru að vinna fyrir 14 mánuðum á hverju ári, þegar aðrar þjóðir vinna aðeins fyrir hinu venjulega almanaksári, 12 mánuðum.

Þessu kerfi íslensku krónunnar er viðhaldið af þeim sem hagnast af þessu ástandi: Fjármagnseigendum, bönkum, fjárfestingarsjóðum og öðrum þeim sem lána peninga og geta tekið tvö- til þrefallt aukagjald, miðað við aðra sem lána peninga í helstu nágrannlöndum.

Þetta er veruleiki Íslendinga:

Á myndinni má sjá að Íslendingar sætta sig við eina hæstu vexti í veröldinni, hærri vexti en t.d. í Albaníu, Makedóníu, Bosníu og Grikklandi. Meira að segja Færeyjingar hafa 3 sinnum lægri vexti á húsnæðislánum en Íslendingar. Til að breyta þessu þarf að breyta um strategíu, ekki er lengur nóg að hrópa „Við viljum lægri vexti“ – það er búið að hrópa slíkt í áratugi, án árangurs. Taktíkin og orðræðan þarf að breytast. Beinum sjónum okkar að þeim sem hagnast á kerfi verðtryggingar á Íslandi.

 

 

Svona er hægt leysa hnútinn í laxeldismálum á Íslandi

Nú er hart deilt um laxeldismál og eru tveir hópar sem nefna þessi rök í málinu:

#1: Eigendur og starfsmenn laxeldisfyrirtækja, og Vestfirðingar margir hverjir, nefna þetta:

  • Það verður að leyfa laxeldi, sama hvað það kostar, það er verið að reyna að viðhalda atvinnu á Vestfjörðum.

  • Vestfirðingar geta ekki misst stóran atvinnurekenda sem veitir mörgum vinnu.
      
  • Það sé í lagi þó að lax sleppi, hann mengar náttúrulega laxastofninn ekkert svo mikið.
      
  • Margt fólk á Vestfjörðum sem hefur ætlað sér að vinna við laxeldi er nýbúið að kaupa sér fasteign o.fl. og það er ekki hægt að kippa undan þeim fótunum, bara allt í einu.

#2: Náttúruverndarfólk, umhverfisverndunarsinnar, eigendur laxveiðiáa, almenningur sem á afkomu sína undir margvíslegum störfum tengdum laxveiðiám, nefna þetta:

  • Það gengur ekki að leyfa laxeldi í opnum sjókvíum, það sleppur alltaf nokkuð af laxi úr kvíum, sem fer upp ár og smitar náttúrulega stofninn og eyðir náttúrulegum eiginleikum hans (erfðarmengun). Laxeldi verði að vera í lokuðum kvíum. Víða í Noregi og Kanada hafa menn séð náttúrulega stofninn hverfa að hluta eða að mestu leyti úr ám þar sem eldi hefur verið nálægt. Sjá umfjöllum „Framtíð laxeldis er í lokuðum kerjum“ (sjá hér).
      
  • Það er gríðarleg mengun af eldislaxi, hver 10 þús tonn í eldi jafngilda sama úrgangi og 150 þús manna byggð. Mengun laxeldis á Vestfjörðum samsvarar því sömu mengun og allt höfuðborgarsvæðið sendir frá sér árlega. Mengun er bæði vegna skíts frá laxi og vegna afgangs fóðurs sem laxinn borðar ekki (sjá hér).
      
  • Útrýming dýrategundar (náttúrulega laxastofnsins) er líkleg niðurstaða ef laxeldi verður áfram leyft í götóttum eldiskvíum. Óháðar rannsóknir sýni að ef 10-20% innflæði sé inn í laxveiðiár í allt að 40 ár þá sé náttúrulegi stofninn búinn.
      
  • Það sé lágmarkskrafa að eigendur laxeldisfyrirtækja gangist undir sömu kröfur um vernd gagnvart náttúru eins og í nágrannalöndunum þar sem nær allt nýtt laxeldi nú verður að vera í lokuðum sjókvíum. Þessari norsku skýrslu (sjá hér) er gjarnan dreift til að sýna mengun og neikvæð áhrif frá laxeldi. Norskir eigendur laxeldis á Íslandi séu komnir hingað til lands af því hér á landi er miklu lélegra regluverk, eftirlit og að hér þurfi ekkert að greiða fyrir leyfin en í Noregi hefðu eigendur laxeldis á Vestfjörðum þurft að greiða 30-45 milljarða fyrir leyfi sem búið er að veita hér ókeypis.
      
  • Það eru 2700 manns sem vinna við laxveiðiár á Íslandi og störf þeim tengdum, en aðeins um 100 manns sem starfa við laxeldi nú og í mesta lagi 500 manns sem munu starfa við laxeldi ef öll leyfi sem Hafró telur fræðilegt að veita séu veitt, en það væru þá um 70 þús tonn. Það er því ekki verið að vernda störf með því að leyfa laxeldi í óþökk náttúrunnar, það er verið að fækka störfum í heild, bæði á Vestfjörðum og víðar.
      
  • Erfðamengun, margir nýjir sjúkdómar, margföld tíðni laxalúsar eru hluti af þeim afleiðingum sem við sjáum ef opið laxeldi er stundað í kvíum sem leka.

Þegar allar röksemdir eru skoðaðar þá er þetta ljóst:

  • Það verður að finna leið til að leyfa laxeldi við Ísland, þetta er atvinnutækifæri.
  • Það er ekki hægt að leyfa laxeldi sem lekur, sem mengar ár og umhverfi.

Þess vegna virðist bara vera ein leið sem er möguleg til að
leysa hnútinn í laxeldismálum á Íslandi:

Að leyfa laxeldi á Vestfjörðum og víðar en að hafa allt laxeldi
í lokuðum sjókvíum eða uppi á landi, eins og víða er farið að
gera aðeins hér á landi en víða í öðrum löndum. Það myndi koma
í veg fyrir blöndun við náttúrulegan stofn og þá væri hægt að
farga úrgangi í takt við nútíma umhverfisreglur.

Og að taka sama gjald og gert er í Noregi, Kanada og víðar
en slíkt gjald myndi skila íslenska þjóðarbúinu 30-45 milljörðum
og enn hærri upphæðum ef farið verður nær tillögum Hafró að
leyfa allt að 70 þús tonna eldi (verð í Noregi er 1,5 millj. pr. tonn)

—  —  —

Þarna liggur reyndar ákveðinn hundur grafinn. Norskir eigendur eru hugsanlega ekki tilbúnir að hlíta sömu reglum hér og í Noregi, að greiða gjald fyrir leyfin og að hafa allt eldi í lokuðum eldiskvíum því þá munu þeir líklega velja að hætta allri starfsemi hér á landi og starfa alfarið í Noregi, eða finna önnur svæði í heiminum þar sem regluverk er lítið, gjald fyrir leyfi sé ekkert og lágar kröfur um umhverfisvernd. Nú er þeirra kjörlendi Ísland en við vonum að umhverfið muni ekki bera langvarandi skaða af þessari starfsemi hér á landi. Ef við setjum þessar kröfur um gjald og lokaðar sjókvíar þá hef ég þá trú að sú kunnátta sem komin er á Vestfjörðum í laxeldi geti þá í framhaldi leitt til þess að Vestfirðingar sjálfir byrja á eldi í lokuðum kvíum og fái aðlögunartíma fyrir gjald sem þyrfti að greiða á meðan verið er að koma upp þessum iðnaði í höndum heimamanna eins og möguleg niðurstaða verður. Sú niðurstaða er hins vegar mjög jákvæð fyrir Vestfirðinga. Að ef norskir eigendur eru ekki tilbúnir að undirgangast sömu gjöld og umhverfisstaðla og þeir gera í Noregi að þá sé hægt að halda starfsemi áfram á vegum heimamanna.

 

 

 

Erum við hálfnuð í eftirvinnslu hrunsins?

Breytingar á Íslandi eftir hrun voru fyrst og fremst breytingar á gildum fólks, væntingum, áherslum og vonum. Stutta útgáfan er að við hættum að líta upp til gömlu gildanna um áhættusemi, hörku, karllægra sjónarmiða og hættum að líta á ríkidæmi sem töff. Vissulega er eftirsóknarvert að hafa vel rúmlega í sig og á en það sem breyttist eftir hrun var að fólk fór að bera virðingu fyrir öðrum gildum en efnahagslegum.

Í stuttu máli má segja að þetta sé breytingin á þeim gildum sem hófst af fullum þunga í hruninu og stendur enn yfir, því svona breytingar á gildum geta gjarnan tekið 10 ár til að ná alveg í gegn.

Það er fróðlegt að skoða hvar nýju gildin hafa náð fótfestu og hvar ekki því það segir okkur til um hversu langt við erum komin í átt að þeim breytingum sem við vildum stefna að í kjölfar hrunsins. Stóra spurningin er því þessi:

Hvar hafa nýju gildin náð fótfestu og hvar ekki?

Stjórnmál
Við sjáum að valdið og valdakerfið er ekki lengur hafið yfir annað í tilverunni. Þess er krafist að sanngirni ríki á öllum stigum valds og því er misnotkun valds, sem var algeng hér á árum áður, mjög á undanhaldi. Samvinna hefur einnig aukist þó að sum öfl streitist þar á móti. Aukin áhersla er einnig lögð á umhverfi og náttúruvernd og það þykir beinlínis hættulegt fyrir stjórnmálalegan feril að taka lítil tillit til þeirra gilda. Krafan um dreifingu valds er einnig sterk og jafnframt krafan um samfélagsleg gildi en þar undir er krafan um aukið gagnsæi sem er mjög sterk um þessar mundir. Það er helst í stjórnmálum að það gengur hægt að ná breytingum fram. Það gegnur hægt að ná fram gagnsæi, dreifingu valds og að aðilar séu látnir axla ábyrgð. Krafan um gildi fólksins í landinu og að það sé unnið fyrir þann hóp er einnig rík (andstæða elítuisma) og það gengur mjög hægt fyrir stjórnmálin að hraða breytingum á því sviði. Krafan um einlægni, það að segja satt og lýsa stöðunni rétt, eins og hún er á hverjum tíma, er einnig að tefja stjórnmálin nokkuð í átt að nýjum gildum.

Stjórnmálin þurfa því að hraða breytingum á þessum gildum til að svara kalli þjóðarinnar, en þannig mun traust aftur byrja að aukast á stjórnmálastéttinni:

  • Auka gagnsæi og önnur samfélagsleg gildi.
  • Auka áherslur á gildi og þarfir fólksins í landinu, minnka áherslu á að þjóna sérhagsmunum á kostnað heildarinnar.
  • Einlægni í tilsvörum við á opinberum vettvangi og við fólkið í landinu er oft ekki nægjanlegt. Gjarnan er farið í kringum hlutina og aðstæðum ekki lýst eins og þær eru, af því að það er landlægur vani í íslenskum stjórnmálum að segja aðeins frá hluta máls, í von um að það geti skapað viðkomandi sterkari stöðu í framhaldi.

Fjármálakerfið
Fjármálakerfið er einn sá þáttur samfélagsins sem hefur gengið hvað hægast í að ná umbreytingu eftir hrun. Innan frá hefur ekki mjög mikið breyst þó að það sé verið að kalla fram nýja ásýnd um nýgildi, í þeirri von að skapa traust. Slíkt hefur gengið hægt eftir hrun því enn eru bankarnir með mjög litla tengingu við traust, rétt eins og lífeyrissjóðir. Krafan um fjölbreytileika hefur aukist mikið og hafa bankar og fjármálafyrirtæki aðeins gengið í jákvæða átt hvað þetta varðar. Einnig eru fjármálafyrirtæki áhættufælnari en áður var en að mestu eru þá upptalið af þeim þáttum sem þeir hafa náð sterkum tökum á.

Fjármálakerfið þyrfti því að ná sterkari tökum á þessum umbreytingum á átt að nýjum gildum, ætli þeir að svara kalli almennings:

  • Ofuráhersla á hagnað er vissulega kjarninn í bankastarfsemi en er engu að síður í takt við gömu gildi. Fólk getur alveg skilið mikilvægi þess að hagnast vel en verður ósátt ef það skynjar að hagnaður sé það eina sem rekur bankafólk áfram. Hagnaður þarf því að ríkja í sátt við aðra þætti þar sem samfélög fái betur að njóta þess þegar vel gengur. Ættu bankar að skoða, smátt og smátt, einhver skref í þá átt að taka upp deilihagkerfi að einhverju leyti þegar vel gengur þannig að fleiri fái að njóta haganaðar. Hagnaðurinn kemur frá viðskiptavinum og skyldir aðilar eiga að njóta hans upp að ákveðnu marki, samkvæmt þeim kröfum um ný gildi sem eru uppi.
  • Kuldaleg framkoma, að vera einstrengislegur, ofuráhersla á reglur, lítil mannleg nálgun eru allt gildi sem fjármálafyrirtæki ná mjög litlum árangri í að sýna.
  • Að vera fjarlægur, stór, öflugur, yfirstétt, ofar öðrum eru einnig gildi sem fjármálafyrirtækjum gegnur ill að að skilja og ná tökum á.
  • Karlæg sjónarmið, harka og yfirgangur er því miður enn ákveðinn hluti af kúltúr í fjármálafyrirtækjum og virðist ganga hægt að ná að tengja sig við nýrri gildi, sem krafa er um í dag.
  • Mikil krafa er í garð fjármálafyrirtæki um aukið gagnsæi og sanngirni í garð viðskiptavina en fjármálafyrirtækjum hefur gengið illa að komas til móts við þau gildi.

Fyrirtækjamenning og stofnanir
Fyrirtækjamenning er á margvíslegan hátt að glíma við gamaldags, karllægan kúltúr sem margir halda í vegna þess að það er þeirra aðferð til að halda völdum. Lausnir síðustu ára um kynjakvóta ekki náð að vinna á þessum gömlu gildum eins hratt og fólk er að gera kröfu um (sjá nýlega frétt). Krafan um aukið gagnsæi er einnig sterk í garð fyrirtækja og þó að þeim gangi betur en bönkum að ná tökum á þeim þá er enn langt í land m.v. þær kröfur sem eru uppi. Einnig er í gangi ákveðin glíma við ofuráherslu á sterka hagnaðarþörf án þess að ábata sé alltaf dreift til samfélagsins, eins og ný gildi gera kröfu um. Að öðru leyti er margt jákvætt í fyrirtækjakúltúr, almennt séð og ýmis teikn á lofti að þar gangi ágætlega að innleiða þau nýju gildi sem krafa er gerð um í samfélaginu.

Almenningur
Það má segja að almenningi hafi gengið einna best í að tengja sig við ný gildi eftir hrun. Almenningur er sá hluti samfélagsins sem leiðir breytingar í átt að nýjum gildum fyrir þjóðfélagið í heild á meðan fjármálakerfið og fyrirtækjamennig að einhverjum hluta hluta er að streitast á móti. Einnig er það stjórnmálakerfið sem nær ekki nógu hratt að ganga brautina í átt að nýjum gildum. Almenningur leiðir baráttuna, gerir kröfur og vill að aðrir gangi hraðar á sömu braut.

Staðan nú
Í heild má því segja að Ísland sé komið ágætlega í gang með að tileinka sér þau gildi sem krafa hefur verið gerð um, eftir hrun. Almenningur stendur sig ágætlega en innviðir samfélagsins eru töluvert á eftir, einkum stjórnmálastéttin og svo fjármálageirinn. Gróflega má segja að við séum komin nálægt því að vera hálfnuð, svona fljótt á litið, þó að vissulega sé erfitt að leggja nákvæman mælikvarða fram þar um.

—  —  —

Sjáum við merki um að það sé verið að streitast á móti breytingum?
Það eru mörg skýr merki um slíkt, hér eru nokkur dæmi:

  • Hæðni og hótfyndni er mjög komið úr tísku – tilheyrir gömlum gildum sem eru á útleið; slíkt má sjá t.d. í skopmyndum og leiðurum og orðræðu þeirra sem vilja halda í tímana eins og þeir voru.
  • Orðræða um að gamlir flokkar sem voru öflugir einu sinni, eigi að vera við stjórnvölinn, af því að þannig var það einu sinni.
  • Afneitun og firring þegar málefni eru rædd; sannleikans ekkert endilega leitað; ríghaldið í sjónarmið hagsmunahópa og ætlast til að þau valti yfir hagsmuni almennings; yfirgangur og frekja.
  • Tregða stjórnmálamanna, stofnanna og oft fyrirtækja til að streitast á móti gagnsæi.
  • Vaxandi ójöfnuður í samfélögum, víða um heim, er greinilegt tákn um tregðu til að meðtaka ný samfélagsleg gildi sem aukin krafa er um, ekki bara á Íslandi, heldur einnig um víða veröld.
  • Aukin samþjöppun valds og tengsl fyrirtækja og stjórnmálamanna (ógagnsæi) eru einnig dæmi um þróun sem er í þá átt að viðhalda gömlum gildum fortíðar.

Traust er beintengt breytingu á gildum
Nú er mikið rætt um að auka traust á stjórnmálum og þeim kerfum sem halda þjóðfélaginu saman. Eru ýmsar leiðir ræddar í þeim efnum sem margar eru góðra gjalda verðar. Stóra myndin í þessum efnum felst þó í því að stjórnmálin tileinki sér ný gildi sem almenningur gerir kröfu um. Traust á stjórnmálum mun ekki aukast að ráði fyrr en almenningur fær það á tilfinninguna að stjórnmálin séu komin ágætlega á veg með að tileinka sér þau nýju gildi sem fólk er að kalla eftir. Í dag eiga stjórnmálin töluvert langt í land, einkum þegar reynt er að gera það utan frá, í stað þess að gera það innanfrá.

 

#metoo færist á næsta stig

Þó að #metoo byltingin hafi byrjað fyrir ári síðan, í október 2017, er hún bara rétt að byrja. Í byrjun var sjónum beint að frægu og valdamiklu fólki og sem hafði sýnt af sér ofbeldi, kynferðislega misnotkun og áreitni innan skemmtanaiðnaðarins og beitt þöggun á slík mál í skjóli þess að það hafði fé og vald.

Næsta stig af #metoo er að birtast um þessar mundir og þar verður kastljósinu beint að venjulegu fólki en ekki bara þekktu fólki. Þetta er #metoo númer 2 þar sem sjónum verður ekki aðeins beint að kynbundinni misnotkun og þöggun heldur einnig gagnvart yfirgangi þeirra sem vilja reyna að þagga niður réttmæta umræðu sem leitar upp á yfirborðið. Þetta gerist því miður oft innan fyrirtækja þar sem sett er í gang sýndarbrottrekstur eða að manneskju er haldið niðri til að þagga niður umræðu um mál sem eru óþægileg. Þess vegna er #metoo númer 2 bylting fyrir almennu réttlæti, sanngirni og gagnsæi.

Við erum þegar byrjuð að sjá æ fleiri tilvik þar sem ekkert ofbeldi, yfirgangur eða áreitni verður liðin. Og þá gildir einu hvort um er að ræða frægan kvikmyndaleikara eða vaktstjóra í pizzugerðar-fyrirtæki í Kópavogi. Allt er lagt undir og skoðað í #metoo númer 2. Við öll erum komin inn á radarinn og skilaboðin eru að almennt réttlæti skuli hafa í heiðri, allir skuli njóta sanngirni og að gagnsæi skuli ríkja um flest mál. Og ekki bara gagnvart kynbundinni misnotkun heldur gagnvart öllum yfirgangi, frekju og ósanngirni.

Dæmin sem hafa birst innan OR og ON að undanförnu eru í þessum anda. Þar stendur ung kona upp og mótmælir fáránlegri framkomu sem hefur verið normalíseruð og álitin saklaus af samfélagi sem fylgir ekki tíðarandanum. Það sem er breytt nú er að það er ríkulega hlustað á öll slík mótmæli. Það maldar enginn í móinn lengur né felur sig á bak við luktar dyr. Þeir sem reyna það munu þurfa að hætta. Þeir sem hafa merkt sig með gildum gamla tímans þurfa líka að hætta. Og þau fyrirtæki sem hafa leyft rembulegri menningu að þrífast þurfa að fara í alsherjar þvott. Það er ekki lengur hægt að fela sig á bak við trúnaðarupplýsingar, það er ekki lengur hægt að segjast ekki hafa vitað og segjast ekki ætla að tjá sig frekar um málið. #metoo er mætt í útgáfu númer tvö og þá er enginn undanskilinn og enginn aðgöngumiði að gamla tímanum er umborinn. #metoo var ekki bara tímabundin bylting á haustmánuðum 2017 heldur var upphafið að bylgju réttlætis sem mun lifa því við viljum öll kveðja yfirgang, ofríki, frekju og þöggun og sjá ný gildi setjast að í stað þeirra gömlu.

—  —  —

#metoo byltingin var að sumu leyti fyrirséð því hún er alveg í takt við annað sem hefur verið að gerjast í þjóðfélaginu nokkur misseri á undan. Ég var í London 2014 með fólki úr fjármála- og tæknigeiranum með fyrirlestur í því sem ég kallaði „The Great Value Shift“ – hin stóra breyting á gildum sem var að byrja að ryðja sér til rúms í samfélaginu, í kjölfar hrunsins. Þar leiðbeindi ég fólki úr þessum geirum og er nokkuð fróðlegt að skoða þessar glærur úr þessu námskeiði frá 2014 og hér má sjá eina af glærunum sem ég fór yfir:

Þarna byrjaði ég að tala um að miklar breytingar væru að eiga sér stað um allan vestræna heiminn og jafnvel um veröld alla. Þessar breytingar væru það kraftmiklar að það þýddi ekkert að ætla sér ekki að vera hluti af þeim því þá gæti maður allt eins hætt sínum starfa. Verst munu þeir fara sem streitast á móti.

Þarna messaði ég yfir bankafólki sem reyndi af breskum kurteisismætti að reyna að skilja og sjá dæmi um þessar breytingar í nútímanum þá. Minnihluti þeirra tengdi við þessa orðræðu þá, þótt ekki séu nema 4 ár síðan. Fólk var vant því að það væri eftirsótt að tilheyra þeim stóra, sterka, valdamikla; þeim óskeikula sem hefði valdið og réði för. En margt hefur breyst síðan þá.

Ég hef nokkrum sinnum talað um breytingu á gildum síðan þá og hér er það í íslenskri útgáfu frá 2015:

Þessi nýju gildi sem eru að festa rætur ganga flest út á aukinn fjölbreytileika, meiri sanngirni og mýkt og að allur yfirgangur og mannleg óvirðing sé í öllum tilvikum óásættanleg. Þetta er ákveðinn kjarni sem ummyndaðist svo í #metoo byltingunni sem ekki sér fyrir endan á.

 

 

Hver er stóri óvinurinn sem við þurfum að varast?

Stærsta blekking samtímans er að fátækt fólk af öðrum litarhætti sé mesta ógn okkar á Vesturlöndum. Og þess vegna þurfum við öll að nær loka landamærum okkar og loka þannig á jákvæð, góð samskipti við umheiminn (krafan um að loka Schengen). Þessari fásinnu trúir Flokkur fólksins.

En þegar áföll, ofbeldi, árásir og ógn í okkar samtíma er skoðuð þá er það alls ekki fátæka fólkið af öðrum litarhætti sem er nein sérstök ógn heldur væri það miklu fremur auðsöfnun fárra á kostnað margra. Ef 1% þeirra sem eiga mest og vilja sannarlega eignast meira þá er það mesta ógn samtímans, því þannig heldur það áfram, að næstum allt sé tekið frá næstum öllum. Fátæka fólkið af öðrum litarhætti tekur ekki neitt frá neinum, en þarf jú hjálp og þess vegna er svo auðvellt að gera það að blóraböggli og fá almenning til að trúa því að þar sé óvin að finna sem sé að taka frá þeim peninga, menningu, gildi og vel uppbyggða samfélagsgerð. En hvor „óvinurinn“ ætli að rífi mest niður góð gildi sem búa til okkar góða samfélag?

Hrædda fólkið, fólkið í Flokki fólksins og einnig margir í Miðflokki (og víðar), hefur fallið kylliflatt fyrir söluræðunni frá þeim sem skapar aðal ógnina, um að óvinir séu ekki þeir sjálfir heldur nokkrir heimilislausir smælingjar á ysta jaðri heimsins. Það mætti íhuga að tilnefna þetta markaðsherferð ársins því það er ótrúlegt að svo augljós ógn geti selt svo mörgum hugmyndina að smælingjarnir séu helsta hættan í veröldinni nú.

Stóra ógnin sem við þurfum að berjast gegn er því miklu meira eitthvað í áttina að þessu:

  • Þeir sem skapa mesta ójöfnuðin og auðsöfnun á hendur fáum því þannig veikist lýðræði og þannig töpum við okkar verðmætustu gildum.
  • Þau stjórnvöld sem stunda enn söluræður fyrir þeirri ógn að það þurfi að eyða stórum fjármunum til stríðsrekstrar, í stað þess að byggja upp vellíðan, menntun, upplifun og heilbrigði.
  • 1% efnuðustu viðskiptablokkir veraldar, þar með talin 10% af stærstu fyrirtækjum heims.
  • Þeir sem vinna gegn gegnsæi, bæði þjóðarleiðtogar og fyrirtæki.

Hér nefni ég sérstaklega stærstu fyrirtæki heims og neikvæð áhrif þeirra á lýðræðið eru því miklu meiri ógn heldur en fátæku smælingjarnir. Það er magnað að það sé hægt að fólk til að gleypa við þessu. Jafn mögnuð sölumennska eins og t.d. ef selja ætti kók og Mountain Dew sem heilsudrykki sem lagi ólæknandi kvilla. Fáðu þér kók gegn krabbabeini! Það þyrfti magnaða söluræði til að fá einhverja til að gleypa við því.

Samt trúa einhverjir því t.d. í Flokki fólksins, t.d. alþingismennirnir Inga Sæland og Karl Gauti Hjaltason, að mesta ógnin í samtíma okkar séu fátækir smælingjar sem engin völd hafa, enga fjármuni, enga getu til að hafa áhrif á stóru málin í heiminum. Þau hafa fallið fyrir einu magnaðasta markaðs-sölutrikki nútímans en til þess þarf maður líklega að vera ansi blindur á staðreyndir samtímans og ginkeyptur fyrir sleipum söluræðum. Þetta er meira að segja svo magnað, einkum í tilfelli Flokks fólksins, að „hitt“ baráttumál flokksins er sagt vera að hjálpa fátækum: Hjálpa einmitt þeim sem hafa orðið undir í baráttunni við þá sem stuðla að ójöfnuði. En að berjast gegn þeim sem skapa þann ójöfnuð er flokknum alveg fyrirmunað að gera.

Í aðra röndina segist Flokkur fólksins berjast fyrir fátækt fólk á Íslandi. Og til að ná árangri í þeirri báráttu þá vill Flokkur fólksins berjast gegn fátæku fólki frá öðrum löndum af því að það er af öðrum litarhætti, menningarheimi og sprottið úr öðrum jarðvegi en það þekkir sjálft. Það væri ekki hægt að skálda þetta, svona ótrúlegir hlutir gerast bara í raunveruleikanum, í höndum á fólki sem gætir sín ekki á því að líta til beggja átta.

Má ég vera aðdáandi Trumps?

Verstu þjóðarleiðtogar sögunnar hafa yfirleitt gert eitthvað sem má skilgreina sem jákvætt:

Hitler tók vegakerfið í gegn (byggði Autobahn), byggði upp veldi Volkswagen, styrkti rannsókna- og vísindastarf meira en áður þekktist í Evrópu, byggði margar glæstar byggingar (t.d. Olympíuleikvanginn í Berlin) og styrkti vinnulöggjöf mikið, almenningi í hag.

Mussolini (harðstjóri Ítalíu 1922-1943, foringi fasista, Partito Nazionale Fascista) var öflugur í að byggja skóla, vegi og brýr og ýmsa innviði.

Jafnvel einn mesti fjöldamorðingi sögunnar, Mao ZeDong, innleiddi sterk réttindi kvenna í Kína og ríkari félagsleg réttindi en áður höfðu þekkst, styrkti efnahagslífið og jók velmegun, samstöðu og samkennd almennings.

― ― ―

Svona er þetta með flest fólk og flesta þjóðarleiðtoga: Nær allir gera eitthvað sem er gott og margir líka eitthvað sem er slæmt. Það eru auðvitað engin ný sannindi. En þetta varpar ljósi á það hvernig við eigum að hugsa um þjóðarleiðtoga og aðra ráðamenn í samfélaginu um það hvort við séum þeim fylgjandi eða ekki.

Stóra rökvillan, sem algeng er nú á tímum, er að fylgja þjóðarleiðtoga að málum vegna einhverra verka eða eiginleika sem við teljum upp og teljum vera jákvæð, en sleppum að horfa á heildarmyndina.

Þetta eru allt setningar sem ég hef heyrt oft og reglulega frá skynsömu fólki sem þó styður Trump:

  1. Trump er frábær af því hann brýtur niður establismentið og dregur úr valdi elítunnar.
  2. Trump er frábær af því hann er svo ríkur að enginn getur keypt hann eða mútað honum.
  3. Trump er frábær af því hann kann svo vel á viðskipti að hann mun gera Bandríkin enn stærra viðskiptaveldi en nokkru sinni áður.
  4. Trump er frábær af því hann er svo slyngur samningamaður („deal maker“) að hann mun ná öllum hagsmunum Bandaríkjanna fram í langfelstum málum.
  5. Trump er frábær af því hann er hann hefur sýnt það að hann kann að láta draumana rætast (hann er svo gott dæmi um hinn bandaríska draum).

Eitthvað af þessu er mögulega rétt. En ekkert er af þessu er nægjanleg ástæða fyrir því að vera fylgismaður Trumps, nema með því að loka augunum fyrir öðrum áhrifum sem hann hefur á samfélagið. Og að loka augunum fyrir öðrum áhrifaþáttum er það sem svo oft er nefnt „ignorance“ eða firring. Firring er þegar upplýst fólk lokar augunum gagnvart áhrifum leiðtoga en fáfræði er þegar fólk veit ekki betur.

Það er mögulega firring að segjast vera umhverfisverndarsinni en fljúga oft erlendis í erindum sem eru ekki alltaf mikilvæg. Það er einnig mögulega firring að fordæma þá sem enn nota jarðefnaeldsneyti á bíla en gera engar athugasemdir við alla plastnotkun sushi-veitingastaða. Það er líka firring að segja að Trump sé góður forseti af því hann mun draga úr valdi elítunnar (jafnvel þótt hann geri það) af því að það svo margt annað neikvætt sem fylgir veru hans á forsetastóli.

Fylgismenn stjórnmálaleiðtoga þurfa því að spyrja sig: Eru heildaráhrif leiðtogans jákvæð á samfélagið í heild? Býr hann til betra samfélag, þegar allt er skoðað?

Því ef einhver segist styðja Trump út frá því að tiltaka einhver möguleg einstök jákvæð áhrif (brýtur upp elítuna, er svo góður deal-maker o.s.frv.) þá eru það engin rök. Það er eins og Jürgen Fischer, þýskur handverksmaður svaraði árið 1936, þegar hann var spurður um hvort hann styddi Hitler: Já, ég ætla að kjósa Hitler, hann mun gera vegakerfið betra en nokkur annar og byggja hér í Þýskalandi flottustu vegi í heimi. Efnahagurinn mun blómstra og aðrar þjóðir líta til okkar öfundaraugum (sjá The Hitler State: The Foundation and Development Of The Internal Structure Of The Third Reich).

Nei, Jürgen Fischer, þú varst aðeins að horfa á einstaka þætti, ekki á allt og lokaðir augunum fyrir mörgum neikvæðum áhrifaþáttum Hitlers.

Hver eru neikvæðu áhrif Trumps þegar heildin er skoðuð? (Hér er ekki hægt að gera tæmandi lista)

  1. Trump ýtir undir rasisma og hatur á milli ólíkra hópa.
  2. Trump veikir frjálsa fjölmiðla og frjálsa umræðu, sem gerir fólk óupplýstara
  3. Trump ýtir undir ofbeldi í þjóðfélaginu, af hendi lögreglu og á milli ólíkra hópa.
  4. Trump ýtir mjög undir ógagnsæja stjórnsýslu sem kyndir undir spillingu, oft mjög mikla spillingu.
  5. Trump vinnur jafnt og þétt að því að komast sem næst því að verða einráður við stjórn landsins – fagleg sjónarmið verða undir, andverðleikar ofaná.
  6. Trump vill handvelja dómara og forstjóra stofnanna og takmarka þannig víðtæk áhrif margra sjónarmiða.
  7. Trump tekur ekkert tillit til hlýnunar jarðar og mun því hraða á því ferli sem er orðið nógu hratt fyrir.
  8. Trump sýnir fasíska stjórnartilburði sem alltaf hafa endað með ósköpum í veraldarsögunni.
  9. Trump dælir fjármunum í hermál en dregur úr fjármunum til innviða sem gera samfélagið betra.

Og svona mætti lengi telja.

― ― ―

Við getum nefnilega ekki ákveðið hvort Trump sé vænlegur á forsetastóli með því að telja upp lista yfir einstök verk og einstaka áhrifaþætti. Nei, við verðum að hugsa um heildarmyndina og spyrja okkur fyrir hvaða gildi hann stendur. Eru það gildi sem ég aðhyllist? Ljúga, pretta, svíkja, plata, hagræða, níðast á öðrum, lágt siðferði, engin sympatía? Nei, þetta eru gildi sem fæst okkar samþykkja. Það ætti að vera nóg til þess að segjast ekki styðja Trump. Vegna þess að ef við ræðum við Trumpista út frá staðreyndum og einstökum verkum og áhrifaþáttum þá erum við föst. Þeir geta alltaf sagt, eins og Jürgen Fischer að það sé frábært að fá besta vegakerfi í heimi. Við verðum að ræða út frá gildum, því það er þannig sem Trump stendur afhjúpaður, kviknakinn með skítinn undir teppinu í lófanum.

Gildin segja okkur nefnilega hvaða heildaráhrif stjórnmálaleiðtoga munu verða. Þess vegna er miklu betra að hugsa um stjórnmálaleiðtoga út frá gildum heldur en einstökum verkliðum, áherslum og áhrifaþáttum. Prófið að spyrja ykkur í huganum hvaða gildi það eru sem helstu stjórnmálaleiðtogar Íslands standa fyrir.

Og með því að horfa á gildin þá getum við meira að segja unnið kappræður við aðdáendur Trumps og fengið þá til að endurhugsa málin.

Leitum að þjóðarleiðtoga sem gerir samfélagið betra, ekki bara okkar eigin efnahag um stundarsakir. Og með því að spegla þá í gildum þá afhjúpast að einhverju leyti hvort þeir gera samfélaginu gott eða ekki.

Donald Trump virðist aðhyllast nefnilega svipuð gildi og Hitler, Mussolini og fleiri gerðu:

  • Ótakmörkuð græðgi er góð (eigin græðgi, ekki annarra).
  • Þröngsýni og firring er í lagi ef það þjónar mínum tímabundnu efnahagslegu hagsmunum.
  • Einstrengingsháttur, kredda og ofstæki er í lagi gagnvart þeim sem gagnrýna.
  • Lygi er aðeins tæki til að ná sínu fram.
  • Kvenfyrirlitning er aðeins aðferð til að finna fyrir mínu eigin valdi.
  • Harðstjórn, einræði, ósanngirni er í lagi því slíkt eykur völd.
  • Að fremja ódæði og kenna öðrum um er í lagi því það eykur athygli og minnkar eigin sök í erfiðum málum.
  • Þakklæti, samkennd og góðvild er eitthvað sem ekki þarf að leggja áherslu á.

― ― ―

„Worst thing that can happen to humanity“
Þegar þjóðarleiðtogi sýnir gildi eins og búið að lista upp hér að ofan þá sýnir sagan okkur að samfélagið fer hratt niður á við. Raunar má segja að ofangreind gildi, sem finna má bæði hjá Donald Trump og úr sögu Adolfs Hitler, séu öruggur leiðarvísir að það versta sem gerst hefur í veraldarsögunni. Nóg er að lesa bókina Um harðstjórn eftir Timothy Snyder til að sjá varnaðarorðin sem við eigum að hafa í huga ef við sjáum þjóðarleiðtoga sem aðhyllast ofangreind gildi.

Það er því raunveruleg hætta af þeim gildum sem Trump aðhyllist. Tölum út frá þeim því það er okkar allra að fylgjast með og vara við, horfa á heildarmyndina og benda á afleiðingar ógnvænlegra gilda sem hafa áður gert mikinn skaða í veraldarsögunni. Hættum að rífast við aðdáendur harðstjóra um það hvort einstök verk eða einstakir áhrifaþættir séu jákvæðir eða ekki. Tölum út frá gildum og fáum fólk til að tengja sig við þau. Þá verður umræðan ögn vitrænni.

 

Þegar lýðræðið er sett á ís

Í hverju landi ríkir stjórnarfar sem fær virðulegt nafn. Á Íslandi heitir það „lýðræði“ í daglegu tali eða „þingbundið lýðræði“ (Unitary Parliamentary Republic) þegar rætt er á nákvæmari nótum.

Nú gleðjumst við réttilega oft yfir því að lýðræði sé á Íslandi. En við sjáum það út frá öðrum löndum að það er ekki nóg að hafa skilgreint lýðræðislegt stjórnarfar til að tryggja að lýðræði sé virkt í viðkomandi landi. Við sjáum að löndin eru mörg sem hafa sama stjórnarfar og á Íslandi en þó má örugglega segja að raunverulegt lýðræði sé mjög mismunandi í þessum löndum og að áhrif „lýðsins“ eða almennings séu mjög mismunandi:

Þannig að virkt og raunverulegt lýðræði þarf alls ekki að vera til staðar þó að land hafi þingbundið lýðræði. Því ef við nostrum ekki við lýðræðið þá getur lýðræðið boðið heim hættum sem grafa undan því. Spilling, flokksræði, leynd og sérhagsmunahópar eiga nefnilega miklu greiðari leið að ná fótfestu í lýðræðislegu umhverfi ef lýðræðið er þannig hannað að það er hægt að hunsa vilja almennings. Þá geta þessi öfl, sem eru andstæðingar lýðræðis, náð fótfestu og breytt lýðræði yfir í fáræði í nafni lýðræðis – þar sem vilji fárra ræður þvert á vilja margra. Færa má rök fyrir því að þetta sé að einhverju leyti staðan í mörgum þeirra landa sem eru á listanum í töflunni hér ofar.

Eina leiðin til að breyta því að lýðræði komist í hendur fárra og breytist í fáræði er að koma í veg fyrir það að stjórnvöld geti hunsað vilja almennings í stórum og veigamiklum málum. Nægir að hugsa um mál eins og heilbrigðismál, nýja stjórnarskrá, ákvarðanir í hruninu og margar aðrar þar sem stjórnvöld hafa hunsað skýran vilja meirihluta almennings í löndum eins og t.d. Íslandi.

Það er því réttmætt að spyrja: Er lýðræði á Íslandi virkt?

Virkt lýðræði einkennist af því að stjórnvöld eru að setja mál almennings í forgang; eru að framkvæma vilja almennings. Sem betur fer gerist slíkt oft en mörg mál síðari ára vekja upp ugg um það að stjórnvöld séu oft treg til að framkvæma í mál sem hafa skýran meirihlutavilja almennings á bak við sig.

Nú spyrja margir: Af hverju þarf að gagnrýna lýðræðisstig þar sem Ísland kemur yfirleitt vel út í alþjóðlegum samanburði á hinum ýmsu „Democracy Index“-listum? Því er til að svara að flestir – nær allir – slíkir listar mæla aðra þætti en hversu virkt lýðræði er í raun í hverju landi. Einn þekktasti listi yfir mat á lýðræði í löndum er „Democracy Index“-listinn sem unnin er af Economist Intelligence Unit (EIU). Þar kemur Ísland mjög vel út, er nú í 2. sæti (sjá allann listann hér):

Gallinn við þennan „Democracy Index“-lista er að hann setur fram mat á lýðræði út frá hvort fólk geti yfir höfuð kosið ef það vill, hvort kjósendur séu öruggir á kjörstað og öðrum þáttum sem eiga frekar við í ríkjum þar sem mun meiri harðstjórn ríkir en er á Íslandi og í nágrannalöndum okkar.

Þetta eru helstu matsatriði „Democracy Index“-listans:

  1. Að kosningar séu öllum opnar. (Whether national elections are free and fair)
  2. Að kjósendur séu öruggir. (The security of voters)
  3. Sjálfstæði ríkisstjórna. (The influence of foreign powers on government)
  4. Svigrúm fulltrúa á að koma málum til leiðar. (The capability of the civil servants to implement policies)

Ísland kemur vel út á öllum þessum atriðum: Kosningar eru öllum opnar (ekki er reynt að hindra ákveðna hópa svo að neinu nemi), kjósendur eru öruggir og áhrif erlendra aðila á ríkisstjórnir eru ekki neitt sérstaklega óeðlileg. Einnig hafa kjörnir fulltrúar svigrúm til að koma málum til leiðar, kjósi þeir það. Oft er það reyndar á kostnað þess að fara gegn flokkslínnum en möguleikinn er til staðar.

Þess vegna er beinlínis rangt að taka lista eins og „Democracy Index“-listann og segja að allt varðandi lýðræði á Íslandi sé í lagi. Þessi listi mælir ekki lykilatriði lýðræðisins: Hvort stjórnvöld setji það í algjöran forgang að vinna út frá hagmunum almennings í stað þess að vinna út frá hagsmunum sérhagsmunahópa. Þetta er nefnilega kjarninn í lýðræðinu í dag: Eru stjórnvöld að setja þarfir og vilja almennings í fyrsta sæti? Jú, í einhverjum tilfellum, en ekki alltaf og að mati almennings, alls ekki í mörgum veigamiklum málum (stjórnarskrá, heilbrigðiskerfið, löggæsla, ljósmæður, meðferð hrunmála, leyndarhyggja o.fl.). Fjölmörgum málum er þannig háttað að ríflegur meirihluti þjóðar hefur kosið að setja þau í forgang en stjórnvöld hafa hunsað þann vilja. Það þynnir út lýðræðið, svo að ekki sé meira sagt.

—  —  —

Að lokum má nefna þann mikilvæga þátt, sem æ oftar kemur fram í rannsóknum fræðimanna á virku lýðræði: Það sem eflir lýðræði er ekki að vinna beint að því að tala fyrir lýðræði því lýðræði getur tekið á sig svo margar myndir (spilltar og óspilltar). Niðurstaða fræðimanna er miklu frekar sú að barátta gegn spillingu á öllum stigum þjóðfélagsins auki lýðræði og greiði götu vilja almennings í veigamiklum málum. Þetta má sjá hér:

Niðurstaðan á þessu grafi er sú að virkt lýðræði, þar sem vilji almennings er ekki hundsaður fæst fram með því að hafa lága spillingu. Einkum ef tekst að minnka spillingu, ógagnsæi og leynd í stjórnsýslunni í heild. Þetta er niðurstaða sem Íslendingar verða að taka alvarlega og auka gegnsæi á öllum stigum stjórnsýslunnar sem og að setja harðari reglugerðir sem koma í veg fyrir spillingu, eða allavega auka fælingarmátt vegna spillingar. Sjá nánar um þetta hér.

 

Mesta tap lífeyrissjóða er í hlutabréfum – samt er haldið áfram

Árin 2008-2010 var langmesta tap lífeyrissjóða í innlendum hlutabréfum:

Þetta gildir ekki bara um árin 2008-2010 því yfir önnur tímabil hefur mikið tap lífeyrissjóða einnig verið vegna innlendra hlutabréfa, bæði fyrir og eftir hrun.

Það kom því ekki á óvart, þegar það kom í ljós að sá lífeyrissjóður, sem hefur hæstu ávöxtunina af öllum íslenskum lífeyrissjóðum sem eru almenningi opnir, skuli lítið taka þátt í íslenska hlutabréfamarkaðinum. Sjá hér frétt um verðlaun til handa Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda sem hefur slíka fjárfestingastefnu að sögn framkvæmdastjóra sjóðsins.

Það er eflaust gott að fjárfesta á íslenska hlutabréfamarkaðnum, ef markmiðið er að ná ágóða á tiltölulega skömmum tíma, á 1-5 árum. En lífeyrissparnaður er sparnaður yfir 40-50 ár og á slíkur sparnaður ekki heima á örsmáum hlutabréfamarkaði, eins og íslenski hlutabréfamarkaðurinn er. Það er ekki nóg með að þar séu miklar sveiflur, heldur er seljanleiki oft erfiður, því stöðutaka lífeyrissjóða er svo stór að oft er enginn kaupandi til staðar nema næsti lífeyrissjóður. Það er nefnilega ekki nóg að græða skv. bókfærðu verði, það verður líka að vera hægt að selja skjótt, á hárréttum tíma, til að taka út góða ávöxtun.

Það má því færa rök fyrir því að íslenskir sameignasjóðir eigi að draga úr þátttöku sinni á íslenska hlutabréfamarkaðnum. Reynslan sýnir að þaðan koma stærstu taptölur sjóðanna og það er ekkert breytt við íslenska hlutabréfamarkaðinn nú sem kemur í veg fyrir að áframhaldandi tap sjóða á hlutabréfum sé til staðar. Nóg er að horfa á nýlegar fréttir, sem reglulega berast, sem sýna miklar dýfur í verði hlutabréfa sem þýðir lægri lífeyri fyrir íslenskan almenning:

Frétt MBL.is, „Bréfin lækkuðu um 24,65%“, en þar segir:

„Bréf í Icelanda­ir lækkuðu um 24,65 pró­sent í dag. Loka­gengi bréf­anna var 9,57 og var velta viðskipta með bréf­in 600 millj­ón­ir króna.“

Markmið lífeyrisþega eru að viðhalda jafnri og traustri ávöxtun til áratuga. Íslenskur hlutabréfamarkaður veitir ekki slíka ávöxtun. Því er því beint til lífeyrissjóða að draga úr stöðutökum sínum á íslenskum hlutabréfamarkaði og færa sig nær þeim fjárfestingarflokkum sem minnsta tapið hafa veitt á liðnum árum: Innlend veðskuldabréf (húsnæðislán). Við sjáum skýr dæmi um þá sjóði sem forðast hafa íslenska hlutabréfamarkaðinn að þeir eru til lengri tíma að ná hærri langtímaraunávöxtun en aðrir. Næg dæmi eru því fyrir hendi til að rökstyðja slíka áherslubreytingu.

Það er því furðulegt þegar lífeyrissjóðir eru hvattir til þess að taka með auknum þætti þátt í húsnæðisverkefnum sem hafa einmitt (sjá töfluna efst) skilað minnsta tapinu og minnstri áhættunni. Svar lífeyrissjóða er að þeir vilja ekki taka þátt í stórum húsnæðisverkefnum „vegna áhættunnar“, eins og framkvæmdastjóri Landssamtaka lífeyrissjóða nefndi, sjá hér.

Fram­kvæmda­stjóri Lands­sam­taka líf­eyr­is­sjóða sagði óaðl­að­andi fyrir líf­eyr­is­sjóði að standa í rekstri leigu­fé­laga. Sjóð­irnir væru fyrst og fremst fjár­festar og myndu ein­ungis styrkja fjár­mögnun leigu­í­búða í gegnum hluta­fé­lög til þess að lág­marka áhætt­una.

Þetta eru undarleg ummæli og þvert ofaní staðreyndir hér að ofan. Fjárfestingar lífeyrissjóða í stórum húsnæðisverkefnum, eins og leigufélögum er minnsti áhættuþáttur lífeyrissjóða skv. bókum þeirra sjálfra. Þátttaka á íslenska hlutabréfamarkaðnum er einmitt mesti tapliðurinn og skapar því mestu áhættuna fyrir lífeyrissjóði, öfugt við það sem framkvæmdastjóri Landssamtaka lífeyrissjóða nefnir.

―  ―  ―

Unnið er að því að skoða önnur tímabil, bæði 2000-2008 og svo einnig nýrri tímabil, 2009-2014. Erfiðara er að skoða síðustu ár af því að eignir lífeyrissjóða á hlutabréfamarkaði eru færðar inn sem bókfært verð sem reynist oft vera annað en innlausnarverð sem er hið endanlega verð, eftir að sala hefur átt sér stað.