Forræðishyggja eða faghyggja?

Af hverju bönnum við 16 ára unglingum að aka bílum? Af hverju bönnum við almennan vopnaburð á Íslandi? Af hverju bönnum við eiturlyf og af hverju setjum við letjandi hömlur á mengun?

Mörg bönn eru sett til að gera þjóðfélagið betra. En upp úr 1980, þegar frjálshyggja komst í tísku, þá upphófst sú rödd að það væri forræðishyggja að banna flest. Fólk ætti að ráða sér sjálft með sem flest, það myndi sjálft vita hvað væri skynsamlegt. Þetta var svo yfirfært á fyrirtæki hins frjálsa markaðar; að „markaðurinn“ myndi leiðrétta sig sjálfur og því þyrfti engin boð og bönn. Verslun með allt ætti að leyfa og sem fæstar hömlur ætti setja á hvað fólk mætti og mætti ekki. Allt í nafni hinnar púkalegu forræðishyggju sem er eins og grýla úr fornöld; hin leiðinlega kerling sem er fúl og vill banna allt.

Orðið forræðishyggja náði þannig að verða tískuorð, einkum það að vera á móti forræðishyggju. Gallinn var þó sá að fólk fór að nota orðið forræðishyggja yfir allt mögulegt sem var hægt að banna. Þannig komst það meira í tísku en æskilegt er að taka hömlur af nær öllu. Enn er þetta ríkt í fólki og má sjá að margir alþingismenn eru enn að berjast fyrir því að opna fyrir víðtæka sölu á áfengi. Vilja ekki takmarkanir af því það á að vera sjálfsagður réttur einstaklings að geta keypt sér hvítvín með humrinum t.d. á sunnudagskvöldi.

Gallinn við hugtakið forræðishyggja og notkun fólks á því er að fólk fór að nota þetta orð um allt mögulegt, líka um það þegar alls engin forræðishyggja er í gangi. Fólk fór að rökstyðja það að taka úr gildi allskyns bönn af því að þau endurspegluðu forræðishyggju.

Þarna liggur ákveðið mein sem þarf að laga. Það er aðeins sumt sem er forræðishyggja – alls ekki allt.

Það er forræðishyggja að takmarka aðgengi að því sem skaðar samfélagið lítið sem ekkert.

Þannig væri það forræðishyggja að banna rauðvín en leyfa hvítvín. Það væri forræðishyggja að leyfa bara svart-hvíta skjái en ekki litaskjái (eitt sinn var það rætt á Alþingi!) og það væri forræðishyggja að banna íþróttir af því þær valda meiðslum.

Hættum allri forræðishyggju – hún er alltaf óþörf!

Hvernig ætlum við þá að meðhöndla mál sem fela það í sér að takmarka aðgengi að því sem skaðar samfélagið nokkuð eða mikið? Jú, við ætlum að taka fagleg rök og líta til okkar dýpstu þekkingar og reynslu og taka ákvöðrun um að setja þær skorður (stundum bönn) sem nauðsynleg eru til að byggja upp gott þjóðfélag. Þess vegna bönnum við skambyssur á Íslandi. Er það forræðishyggja? Nei, það er faglegt og rétt mat að þannig er þjóðfélagið betra. Það þjóðfélag sem við viljum byggja upp. Þetta er faghyggja, ekki forræðishyggja.

Þess vegna þurfum við að aðgreina: Hvað er forræðishyggja? Hvað er faghyggja?

Að banna skaðsöm eiturlyf er faghyggja af því óheft notkun þeirra er skaðleg fyrir þjóðfélagið, bæði peningalega og út frá almennri líðan. Það er faghyggja að skylda ökumenn til að nota bílbelti.

Það er einnig faghyggja að hafa óbreytt fyrirkomulag með áfengissölu, að auka ekki aðgengi að áfengi. Vera má að margir geti sagt: Jú, það væri betra fyrir mig sjálfan að hafa áfengi í matvörubúðum, enda neyti ég áfengis aðeins í litlu magni og sjaldan. Þannig fólk er til og er meira að setja algengt. En þá erum við komin að þeim punkti að við erum ekki ein í samfélagi okkar. Við verðum að taka ákvörðun út frá því hvernig samfélagið allt mun koma út, ef ákveðin boð og bönn eru eða eru ekki til staðar. Þess vegna er ekki nóg að segjast vilja aukið aðgengi að áfengi af því „ég sjálfur“ mun höndla það frelsi vel. Þetta yrði nefnilega á sama tíma frelsi þeirra sem geta ekki farið eins vel með áfengi. Þetta eru meginrökin með því að hlusta á faghyggjuna: Að viðurkenna að samfélagið snýst ekki bara um sjálfan mig. Það snýst um hina líka. Það er jú hvers og eins að taka ábyrgð á sinni hegðan en á sama tíma verðum við líka að viðurkenna að þessi rök duga skammt, alveg eins og með „markaðinn“ sem átti að leiðrétta sig sjálfur.

Það er því faghyggja að hafna frumvarpi eins og áfengisfrumvarpinu. Við getum ekki miðað allt út frá okkur sjálfum, við verðum að taka þátt í að ákveða hlutina eins og þeir eru, út frá þeim staðreyndum, reynslu og þekkingu sem gera gott samfélag betra.

– – –

Ungt fólk þarf nýja trú á framtíðina

Það er rétt hjá Grétu Thunberg að ungt fólk er að missa trú á framtíðina af því eldra fólk er að tekur of mikið út á kostnað yngri kynslóða. Við tökum úr gæðum framtíðar með því að finna réttlætingu á slöku siðferði okkar gengdarlausu neyslu. Neyslustiginu er haldið uppi, á kostnað umhverfis og jarðargæða, með markaðsskilaboðum sem normalísera neysluna og segja hana nauðsynlega til að öðlast hamingju.

Miðaldra kynslóðir eru því eins og foreldrar sem sólunda ættarauðnum á meðan börnin horfa á og sjá fyrir sér framtíð án öryggis, í ótryggu umhverfi þar sem sögur af gæðum og neyslu forferða munu þykja ótrúlegar lýsingar og óábyrgar. Setningar frá ungu fólki eins og „þið eruð að eyðileggja okkar framtíð“ (sjá hér og hér) eru farnar að rata í fjölmiðla og er orðinn hinn skiljanlegi nýji undirtónn sem gert hefur baráttu ungs fólks svo miklu öflugri en áður var. Ekki er hægt að bíða eftir að ríkisstjórnir leysi vandann því vandinn er falinn í því hvernig við hegðum okkur sem einstaklingar, í neysluheimi okkar, hvers og eins einstaklings.

Besta leiðin til að breyta þessari þróun á heimsvísu er að skilja hvernig ungu fólki líður. Rannsóknir sýna það að fyrst upp úr 1990 og sérstaklega upp úr aldamótum, fór á örla á auknum kvíða og þunglyndi hjá ungu fólki sem rekja má beint til þess að ungt fólk telur að það sé verið að eyðileggja framtíð þess. En nú er ungt fólk fyrst og fremst börn eldri kynslóða og okkur þykir jú vænt um börnin okkar. Getum við þá ekki drattast til þess að hlusta á þau og framkvæma eitthvað sem er þeirra innsti vilji og dýpsta þrá: Að öðlast nýja trú á sína eigin framtíð?

Hér má sjá að þessi kjarnapunktur er ekki aðeins hrópandi, hann er öskrandi: Með öllum sínum ráðum, lausnum og fyrirheitum sem OECD lönd hafa tiltekið, lofað, samþykkt og ákveðið, mun losun CO2 í andrúmsloft rétt ná að standa í stað en mun aukast mjög mikið í löndum utan OECD (Kína og Indland leiða þá þróun).

Það er því ekki hægt annað en að taka undir þau grunnskilaboð frá ungu fólki eins og Grétu Thunberg, að það sé óskiljanlegt af hverju allir telji að loftslags- og umhverfismál séu mikilvægustu málefni samtímans en samt sé eiginlega enginn að gera neitt sérstakt til að vinna stór skref í málinu. Auðvitað eru margir að gera eitt og annað, flokka sorp, minnka CO2 fótspor o.fl. En heimurinn og ríkisstjórnir eru ekki að gera neitt í takti við hvað málið er alvarlegt. Mannfólk er að breyta loftslaginu, er að breyta loftinu sem það andar að sér. Hvað annað gæti verið mikilvægara að skoða? Af hverju snýst ekki allt um að breyta þessu ástandi? Af hverju loga ekki fréttatímar í umræðum um þetta? Af hverju er þetta ekki á forsíðum flestra blaða? Jú, það er vegna þess að við erum föst í neysluvenjum þar sem við höfum fengið áratugalanga þjálfun í að réttlæta fyrir okkur sjálfum.

Um þetta eru notuð ensku orðin „ignorance“ og „apathy“, það að nenna ekki að hugsa um þessi mál (ignorance / firring) og svo það sem er hálfu verra, að vera bara algjörlega sama (apathy / sinnuleysi).

Við þurfum því að setja fram neyðarkall til okkar sjálfra: Að velja alla neyslu út frá samviskunni, út frá siðferði og að fara í stríð við þægindavenjur okkar sjálfra. Taka upp samviskuval í verslunum, hlusta á hina innri rödd og hætta þægindavali. Gefa hreinlega skít í þægindavalið. Við elskum jörðina, börnin okkar og viljum allt fyrir þau gera. Byrjum þá á neyslunni, hættum að leyfa skilaboðum sem hvetja til neyslu að ná til okkar. Við erum oft á hverjum degi að taka þessar ákvarðanir og það er þar sem þetta allt byrjar.

Það þyrfti því að setja af stað stórt ákall til þess að meirihluti fólk sættist á þennan nýja lífsstíl: Að láta samvisku og siðferði stýra neyslu, að segja það upphátt að þægindavalkostirnir séu einfaldlega nánast að drepa okkur, eru að grilla okkur hægt á teini. Tökum á móti nútímanum og hættum þessari meðvirkni með neyslumenningunni. Við vitum það öll að hamingjan tengist ekki neyslu, og fleiri og fleiri eru að átta sig á því, á eigin skinni, að hamingjan er einmitt nátengd því að hemja eigin neyslu, að finna tengingu við núið í því að vera ekki að hugsa um næsta neyslupunkt, næsta tækifæri til að kaupa meira af þessu nýja og sniðuga. Þetta var nefnilega aldrei fótur fyrir þessu neyslutengda loforði um hamingjuna, þetta var allan tíman öfugt: Hamingjuna finnum við með því að takmarka neyslu okkar og finna þar með fyrir okkur sjálfum, ná tengslum við núið, okkur sjálf og heiminn í leiðinni. Gefum ungu fólki (og okkur sjálfum) nýja von: Látum samviskuna stýra neyslunni, ekki þægindavalkostina.

Hér er listi sem hægt er að byrja á:

 

3 ástæður af hverju niðurstaða úr Brexit þjóðaratkvæðagreiðslunni er ekki faglega marktæk

Ef allir Bretar hefðu kosið í Brexit þjóðaratkvæðagreiðslunni 23. júní 2016 og aðeins munað fáum atkvæðum, hefði sú niðurstaða verið marktæk og lýðræðisleg. En það er sjaldan þannig að allir kjósa. Þess vegna þurfum við einhverja aðferðafræði til að meta hvort meirihluti sé örugglega fyrir hendi gagnvart ákveðinni niðurstöðu, einkum ef munur er lítill (eins og í Brexit) og einnig ef margir kjósa ekki.

Sú röksemd að horfa aðeins á atkvæði þeirra sem kjósa er vissulega ein aðferð til að komast að niðurstöðu en sú aðferð er ekkert sérstaklega lýðræðisleg. Við sjáum hnignandi þátttöku kjósenda og einnig aukna tálmun fyrir fólk sem vill kjósa en gerir eða getur ekki. Því er brýnt að tækla þetta vandamál og finna öflugri vísindalegri nálgun til að lesa úr kosningum og þjóðaratkvæðagreiðslum, einkum þegar munur er lítill. Lykilatriðið er að rétt túlkun komist í gegn, að ekki sé fullyrt að þjóð hafi valið eitthvað sem hún valdi ekki. Við sjáum það, þegar skoðað er með tölfræðilegum aðferðum, að hvorki þeir sem völdu „Leave“ eða „Remain“ geta sagst hafa unnið kosningarnar. Munurinn var einfaldlega of lítill.

Skoðum Brexit úrslitin frá 2016 í einfaldri mynd (tölur hér eru x100.000 lægri en í raun og veru):

456 manns geta kosið en 129 manns kjósa ekki. Það er dágóður hluti eða 27,8% allra. 174 manns segja „förum“ úr EU en 161 manns velja „verum“ í EU. Aðeins munar 13 manns á þessum hópum.

Ef aðeins munar 13 manns og 129 manns kusu ekki og meirihluti skoðanakannanna bendir til að meirihluti þessara 129 manns hafi ekki haft áhuga á að víkja úr EU þá er okkur allnokkur vandi á höndum. Það er ekki skýr meirihluti fyrir þeirri niðurstöðu að Bretlandi yfirgefi EU.

Það eru einkum þrjár ástæður fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðsla Breta frá 2016 leyfir ekki þá túlkun að annar hópurinn hafi sigrað:

#1 Tölfræðilegar röksemdir

Niðurstaðan frá 2016 (52%-48%) veitir ekki tölfræðilega heimild til að annar hópurinn lýsi yfir sigri. Tölfræðileg marktækni er ekki næg til að annar hópurinn geti óhikað lýst yfir sigri. Þetta er hægt að fá út með því að skoða úrslitin (52%-48%) og tölfræðilegan mun (significant difference) á jöfnum úrslitum (50%-50%).  Þessa niðurstöðu er hægt að fá með því að reikna Cohen’s d effect size en þannig sjást tölfræðileg líkindi á að það sé til staðar munur á stærð hópanna tveggja, þeirra sem vilja vera og fara. Í venjulegum könnunum höfum við öryggisbil/vikmörk (confidence interval) sem segja okkur líkurnar á að úrslit m.v. úrtak endurspegli allt þýðið (population) og er það byggt á úrtaksstærð. Hægt er að reikna raunstærð hópa (effect size) og sjá hvort að einhver, örlítill, veikur, talsverður, allnokkur, verulegur eða mikill munur er á milli hópa, ef munur er lítill. Ef raunstærð (effect size) er reiknuð út frá Brexit-úrslitum kemur í ljós að munurinn á hópunum er það lítill að það er ekki hægt að fullyrða að um mun sé að ræða (negligible effect size). Við erum því með tölfræðilega niðurstöðu sem segir að munurinn sé ekki marktækur á milli hópa. Fræðimenn bæði í Bretlandi og í Bandaríkjunum hafa bent á þetta í æ meira mæli og eru þær raddir að ná eyrum fjölmiðla og stjórnvalda upp að einhverju marki. Útreikningur á raunstærð sýnir (m.v. Brexit-tölur um kjörsókn, stærð hópa og aðra þætti) að úrslitin hefður þurft að vera nær 60%-40% til að tölfræðileg marktækni hefði leyft skýra túlkun á að annar hópurinn hefði örugglega sigrað. Ef slíkt hefði átt sér stað þá hefði Theresa May geta leyft sér þann ósveigjanleika sem hún hefur sýnt til þessa.

Tölfræðilega er það því niðurstaða að úrslitin voru jöfn; ekki var hægt að fullyrða með vissu að annar hópurinn hefði unnið. Þegar Theresa May segir það vera svik við fyrri þjóðaratkvæðagreiðslu, að efna til annarrar slíkrar, þá er hún því miður á algjörum villigötum og sýnir vanþekkingu á túlkun á niðurstöðum. Einu svikin sem hægt er að tala um er að fara út í þessar grunnbreytingar á þjóðfélagsgerð Bretlands án þess að hafa tölfræðilega marktækni á bak við sig. Að leyfa leyfa ekki aðra þjóðaratkvæðagreiðslu þegar sú fyrri gaf til kynna jafnstóra hópa er líka eitthvað sem mætti flokka sem svik.

#2 Óþekktar forsendur og óþekktar afleiðingar

Er einhver tilbúinn að aka blindandi? Að aka í mikilli þoku þegar ljósin eru léleg? Nei, vegna þess að við vitum ekki hvað er framundan. Leiðir vinstri beygja til réttrar niðurstöðu? Hægri?

Nei, viljum aka ákvarðanir þegar mest af forsendum og flestar afleiðingar okkar ákvarðana eru ljósar.

Bretar voru beðnir um að ákveða að fara eða vera í EU þegar hérumbil allt var óljóst. Nokkur dæmi sem kjósendur spurðu sig á kjördag en áttu engin svör við:

  1. Ef við förum („Leave“) þýðir það að við endum í EFTA?
  2. Ef við förum („Leave“) þýðir það að skattar lækki af því minna af fjármunum fer til EU?
  3. Ef við förum („Leave“), mun fyrirtækjum í Bretlandi fækka?
  4. Ef við förum („Leave“), mun þjóðarframleiðsla standa í stað eða minnka?
  5. Hvaða þættir munu breytast, hvorn valmöguleika sem við veljum?
  6. Ef við veljum að fara („Leave“), mun þá allt vera óbreytt?
  7. Ef við veljum að vera („Remain“), mun þá það reynast rétt sem fullyrt er að framleiðslustörf muni flytjast frá Bretlandi?
  8. Munu fjármálastofnanir hverfa ef við veljum að fara úr EU?
  9. Hver er munurinn á hörðu og mjúku Brexit?
  10. Þurfum við samning eða ekki? Hvort er hagstæðara?

Í raun vissu fáir hverjar afleiðingarnar af þessum tveimur valkostum yrðu. Samt voru Bretar látnir kjósa. Slíkt er varasamt því það getur kallað fram niðurstöðu sem er þjóðinni ekki hagstæð. Í raun ætti aldrei að efna til kosninga eða þjóðaratkvæðagreiðslu nema að forsendur valkosta og afleiðingar þeirra séu að mestu ljósar kjósendum.

Einnig þarf hér að taka tillit til þess að óræðum spurningum er erfitt að svara. Það er leiður siður að spyrja spurninga þegar þær eru orðaðar þannig að svarið er háð þekkingu sem er ekki til staðar. Viltu kjöt eða fisk? Hvernig get ég valið það nema að vita aðeins meira um málið? Viltu fara til Tenerife? Fæstir vilja vita eitt og annað áður en þeir svara (verð, tími, lengd ferðar, gerð gistingar, ferðafélagar, kostnaður o.fl.). Samt var Bretum gert að svara miklu flókari spurningu, sem fáir vissu nógu mikið um til að vera færir um að svara henni.

#3 Skekkt vitneskja kjósenda, falskar fréttir, bjögun beggja hópa

Það vildu fáir viðurkenna það árið 2016 en nú er það augljóst að falskar fréttir voru mjög ráðandi mánuðina fyrir Brexit atkvæðagreiðsluna. Þetta voru ekki litlir jaðarhópar sem mest áhrif höfðu heldur voru það þekktir stjórnmálamenn sem höfðu mest áhrif á að koma upplýsingum til kjósenda sem eftir á hafa reynst alrangar. Forsætirráðherra, utanríkisráðherra, formenn flokka og þingmenn breska þingsins gerðu sig seka um rangan fréttaflutning í þágu þess málstaðar sem þeir trúðu mest á. Nægar upplýsingar eru til nú í fjölmiðlum og á netinu sem staðreyndaprófa helstu söluraddirnar sem fengu mikið svigrúm í breskum fjölmiðlum fyrir Brexit. Fræg er fullyrðing Boris Johnson um að breska þjóðin myndi geta veitt £350 milljónum á viku inn í NHS (National Health Service) ef Bretland færi úr EU. Þetta reyndist vera rangt, upphæðin var langtum minni. Margar rangar fullyrðingar af þessum toga dúkkuðu upp og höfðu mikil áhrif.

Lærdómurinn af Brexit er að efna helst ekki til kosninga eða mikilvægra þjóðaratkvæðagreiðslna þegar ávinningur, forsendur og fréttaflutningur er óljós. Það er eðlileg krafa að ræða málin svo að kjósendur geti tekið upplýsta ákvörðun.

Ýmis dæmi eru um að mjór meirihluti (eða jöfn niðurstaða) hafi átt sér stað. Árið 1994 voru merkilegar kosningar í Quebec þar sem Liberal Michel Charbonneau og Roger Paquin fengu jafnmörg atkvæði. Ákveðið var að efna ekki til hlutkestis (arfavitlaus aðferð) heldur að ræða málið aðeins betur og gera kjósendur upplýstari um báða frambjóðendur. Nýjar kosningar voru haldnar 42 dögum síðar sem enduðu þannig að Paquin vann með því að fá 532 fleiri atkvæðum en áður höfðu þeir fengið jafnmörg atkvæði, 16.536 atkvæði. Þetta er lítið dæmi um að reynt er að fá lýðræðislega niðurstöðu, eftir að lögleg kosning hefur ekki getað leitt til skýrrar niðurstöðu. Slíkt mætti upphugsa oftar; slíkt ættu Bretar að hugsa nú. Annars eru þeir í þeirri stöðu að hafa kastað upp peningi til að velja grunnstefnu fyrir sína þjóð. Myndi einhver samþykkja þá aðferð í veigamiklum málum? Líklega ekki. Þrátt fyrir það eru Bretar einmitt að gera það hér og nú.

Í fyrsta sinn er hægt að bera saman ávöxtun lífeyrissjóða

Í áratugi hafa lífeyrissjóðir búið við þau lög í landinu að almenningur verður að greiða inn í sjóðina lögbundin gjöld. Lífeyrissjóðir eru því í þeirri einstöku aðstöðu að fá gríðarlega fjármuni til sín, tugi milljarða í hverjum mánuði. Þessu fylgir mikil ábyrgð og þó að lífeyrissjóðir hafi að staðið sig ágætlega með margt þá er einnig hægt að benda á fjölmarga hluti sem eru alls ekki í nógu góðu lagi.

Það er ótrúlegt að lífeyrissjóðir hafi til þessa neitað að gefa upp samanburðarhæfa ávöxtun lífeyrissjóða í landinu. Þeir hafa sagt að ávöxtun sé gefin upp en það er ekki rétt. Ávöxtun er jú til fyrir eitt ár í einu fyrir einn sjóð. Til að skoða samanburð við annað ár þá verður að opna annað skjal, Excel eða PDF og finna réttu meðalraunávöxtunina fyrir það ár. Þetta verður að gera fyrir 20 ár og gera svo fyrir hvern einasta sjóð. Ef almenningur vill bera saman sjóði þá verður hver og einn að fara í þessa vinnu sem auðvitað enginn gerir. 

Ég hef í mörg ár ýtt á lífeyrissjóði og landssamtök þeirra að veita almenningi aðgengi að ávöxtun sjóða á þann hátt að almenningur getur borið sjóði saman. Lífeyrissjóðir og landssamtök þeirra hafa tekið illa í þetta og nefnt að þetta ætli þau sér ekki að gera. Þetta þykir mér vera með eindæmum ótrúlegt og einstakt að hafa skv. lögum áskrift að fjármunum almennings en neita að gefa almenningi kost á því að bera saman ávöxtun sjóða. Ég get ekki hugsað mér neitt annað dæmi hér án landi sem lýsir jafnmikilli firringu og tregðu til gagnsæis en þetta svar lífeyrissjóða í landinu: Að neita að leyfa almenningi að bera saman ávöxtun.

Til að gera langa sögu stutta þá var ákveðið að sætta sig ekki við þessi svör lífeyrissjóða heldur að taka þessar tölur saman. Voru þessar tölur birtar nýlega í þættinu Silfur Egils á RUV og hér er upptaka af þeim þætti:

Silfur Egils, 16. desember 2018:
https://youtu.be/GyfIOam0PZM

RUV fréttir sem fjölluðu um málið:
https://youtu.be/E6l3XIE-p_8

Grein í Fréttablaðinu sem tengist málinu og var birt í vor:
Vil ég nota tækifærið og þakka Dr. Gylfa Magnússyni kærlega fyrir samvinnu við úrvinnslu og greiningu gagna í þessu verkefni.

Almenningur á að velja byggingar sem rísa, ekki dómnefndir

Eigum við að hafa dómnefndir sem velja alþingismenn og forseta? Og dómnefndir sem velja sveitarstjórnir? Nei. Af hverju höfum við þá dómnefndir sem velja verðlaunatillögur að nýjum byggingum sem eiga að rísa á áberandi stöðum og oft eru kostaðar af almenningi?

Dómnefndir eru mikil hugsanavilla í arkítektúr. Ekki nema þá sem samkvæmisleikir til að klappa kollegum á bakið og lyfta því upp sem kollegum finnst áhugavert. En að nota dómnefndir til að velja hvaða tillögur eiga að sigra í arkítektasamkeppnum og hvaða hús eiga að rísa er eins og að nota dómnefndir til að velja stjórnmálaflokka og þingsæti.

Við notum dómnefndir þegar þarf að velja eitthvað sem er mjög huglægt og hefur takmörkuð áhrif á líf almennings. Eins og besta rithöfundinn, söngvarann, kvikmyndina og dansarann. Það má alveg vera Arnaldur eitt árið og Yrsa hitt, í flokkinum höfundar spennusagna. Við notum hins vegar kosningar þegar við veljum eitthvað sem skiptir miklu máli og hefur áhrif á daglegt líf fólks.

Byggingar á fjölförnum stöðum hafa einmitt mikil áhrif á líf fólks (sjá hér umfjöllun BBC). Við ættum því að láta fólk ráða því í miklu meira mæli hvaða byggingar verða valdar og látnar rísa á fjölförnum stöðum. Almenningur á að hafa mikið um það að segja, einkum byggingar sem almenningur notar og greiðir fyrir. Einnig ætti þetta að vera regla ef sterkur staðarandi er til staðar og þegar verið er að byggja þar sem tilvísun er í menningu og arfleið þjóðar.

Ef almenningur myndi fá að velja hvaða nýjar byggingar eiga að rísa á fjölförnum stöðum þá munu þeir sem senda inn tillögur—sjálfir arkítektarnir—hugsa allt öðruvísi. Þeir myndu hugsa hvað almenningi hugnast, ekki hvað fellur kollegum í geð. Þetta myndi breyta allri hugsun við hönnun bygginga.

Skoðum nú tvær leiðir sem hægt er að hafa í hönnun: ef dómnefndir velja hús eða ef almenningur velur (sjá neðar í pistlinum):

Áherslur í hönnun – ef dómnefndir velja hús/tillögur sem á að byggja

  • Viðmið er að hanna eitthvað nýstárlegt, frumlegt, einkennileg og óvenjulegt.
  • Reynt er að hanna eitthvað sem leiðir til vatnaskila í hönnun.
  • Hönnuðurinn verður að ákveðinni miðju í verkefninu, stundum er áhersla á að hanna til að skapa hönnuði stærra nafn o.s.frv.
  • Þörf byggingaverktaka til að fá sem flesta selda fermetra út úr byggingareit nær oft að vera sterkt til staðar og verður jafnvel ráðandi í sumum verkefnum.

Hér er dæmi þar sem áherslur hönnuðar hafa alveg yfirtekið söguna sem er til staðar og staðarandinn vanvirtur með öllu (skrifstofbygging í Mexíkóborg):

Hér er dæmi um hönnun sem fellur á staðnum illa í notendur og almenning. Hér var markmiðið að hanna eitthvað nýstárlegt og óvanalegt sem e.t.v. er gaman að sjá á blaði (eða sem þrívíddarrenderingu á tölvuskjá) en er stundum þreytandi fyrir augað og ýtir svo sannarlega ekki undir þann staðaranda sem er á staðnum því eldri byggingin á staðnum fær ekki að njóta sín. Nýja byggingin yfirtekur þá eldri með öllu og keyrir þvert ofaní menningu og arfleið hennar (Royal Ontario Museum í Toronto, Kanada):

Hér er annað dæmi þar sem mótvægi hönnunar (architectural contrast) er of mikið: Tvær íbúðablokkir, önnur gömul og allur staðarandinn miðast við hana, hin byggingin er ný og keyrir þvert ofan í öll þau gildi sem eru til staðar á svæðinu:

Og hér er enn eitt dæmið þar sem hönnun og andi sem er fyrir á svæðinu er algerlega keyrður til baka með mjög ólíkri hönnun. Þetta er óþægilegt fyrir augað og fyrir þá grunnþörf að styðja við eldri mannana verk sem hafa notið virðingar á svæðinu og fólk hefur um langt skeið notið og verið sátt við:

Enn eitt dæmið er franska skrifstofubyggingin í París, Tour Montparnasse sem er afar lítið í takti við staðaranda 15. hverfisins. Enda hafa alla tíð staðið miklar deilur um þessa byggingu og reglulega kemur í ljós í könnunum að fólki þykir hún vera ljót og passa illa í umhverfið. Það er nefnilega grunnþörf hjá fólki að lifa og hrærast í mannlífi og að umhverfið allt styðji við það mannlíf sem ríkir á hverjum stað. Borgaryfirvöld í París hafa reynt að koma til móts við þessar raddir með því að endurhanna ytra byrði turnsins en saga þeirra tilrauna er löng og ströng; það er ekki hægt að breyta aðeins ytra byrði og ætlast til þess að fólk verði ánægt. Það eru útlínur og fyrirferð turnsins sem pirrar fólk. Það sem lýsir viðhorfum fólks til turnsins best er þessi fræga setning: Besta útsýnið sem hægt er að finna í París er í turninum sjálfum af því það er eini staður borgarinnar þar sem ekki sést í turninn („It is said that the tower’s observation deck enjoys the most beautiful view in all of Paris, because it is the only place from where the tower cannot be seen“ – sjá hér):

Að lokum er hér enn eitt dæmið um hönnun sem hefur verið byggð algerlega út frá þörfum hönnuða, ekki út frá þörfum almennings. Hér er algjör skortur á gróðri, ekkert líf í augnsýn sem er jú þvert á grunnþarfir venjulegs fólks. Hönnuður þessa skelfilega útirýmis og byggingarinnar sem tengist útisvæðinu er Peter Eisenman og væri fróðlegt að heyra rök hans fyrir því að þetta svæði eigi að styrkja mannlíf. Sjáið litla hópinn af fólkinu, til vinstri, mitt í miðjum boganum, sem greinilega er að reyna að njóta stundarinnar, e.t.v. með nestisstund í huga en varla hefur þessi nestistími verið sá minnisstæðasti í upplifun þessa hóps er þarna situr:

Áherslur í hönnun – ef almenningur velur

  • Viðmið er að hann eitthvað sem er fallegt, styrkir gott mannlíf og vellíðan fólks.
  • Reynt er að hanna eitthvað sem hámarkar ánægju almennings.
  • Notkun almennings og ánægja fólks með húsið/bygginguna verður miðjan í hönnun.
  • Áhersla verður á að taka mikið tillit til
  • Áherslur byggingaverktaka til að fá sem flesta selda/leigða fermetra út úr byggingareit verða síður ráðandi.

Í dag er bæði í Evrópu og Bandaríkjunum mjög aukin krafa um að byggt verði í takt við þarfir almennings. Fræg er sagan þegar átti að byggja íbúðablokkir við Apelvägen í Tyresö, í bæjarkjarna suður af Stokkhólmi. Haldin var samkeppni og aðeins ein tillaga barst, en hún var í fremur nútímalegum stíl:

Íbúum líkaði þessi tillaga illa (sjá hér), enda er mjög mikið um gamlar byggingar í Tyresö. Staðarandi þessa svæðis byggir á tveimur megineinkennum:

  1. Staðarandi, einkenni 1: Tyresö Slott (Nordiska Museet), kaffihús, safn og kastali, í gömlum stíl, frá 17. öld
  2. Staðarandi, einkenni 2: Tyresö Kyrka, kirkja frá 17. öld, vinsæll viðkomustaður ferðamanna.

Bæði þessu sterku 17. aldar einkenni í Tyresö voru lykilatriði því hvað íbúar sóttu fast að ofangreindar íbúðablokkir væru ekki byggðar. Og þar sem aðeins þessi eina tillaga barst þá ákváðu íbúar bæjarins að leggja fram nýja tillögu sem þeir þróuðu gróflega sjálfir. Tillaga íbúa var þessi:

Haldin var rafrænkosning og yfir 90% bæjarbúa völdu neðri tillöguna, tillögu íbúa.

Annað dæmi um nýjar byggingar sem almenningur hefur fengið að hafa áhrif á eru fjölmargar byggingar sem hafa risið á síðustu árum í bænum Norrtälje, norðaustur af Stokkhólmi. Hér er um að ræða íbúðabyggingu sem hefur sterka tilvísun í gömlu byggingarhefðina í Svíþjóð, sem hefur mjög ríkar tilvísanir í aldamótastílinn (sekelskiftesstil). Mikil ánægja er með þessa þróun í Norrtälje og hér er eitt dæmi um íbúðabyggingu þar sem tillit var tekið til óska almennings:

Annað dæmi þar sem þarfir almennings voru ráðandi við vali á nýju íbúðarhúsi á áberandi stað í Århus í Danmörku (byggt 2015):

Það er mjög gaman að sjá myndbandið af því þegar þetta hús var byggt (time-lapse myndum raðað saman):

Enn eitt dæmið er frá Nijmegen, sem er 120 þús manna bæjarfélag í rúmlega 100 km fjarlægð suðaustur af Amsterdam. Þar voru ljótar byggingar rifnar niður vegna þess að allir voru orðnir þreyttir á að hafa þær fyrir augum sér. Þær einfaldlega skemmdu mannlífið. Byggingar í gamla stílnum voru settar þarna inn á milli í stað þeirra eldri:

Keimlíkt þessu þyrfti að gera víða í Reykjavík, rífa niður ljótar byggingar sem samsama sig lítt þeim staðaranda sem ríkir í borginni. En Reykjavík er lítil og smátt og smátt verðu æ minna eftir af þeim staðaranda sem var og ef við breytum ekki stefnu í vali á byggingum þá er hætta á að við töpum miklum menningarverðmætum og gerum Reykjavík ljótari og ópersónulegri borg þar sem lítið er eftir af byggingum í þeim stíl sem ríkti þegar borgin byggðist upp. Inntak þessa pistils er því brýnt: Að byrja að byggja á ný fögur hús með sterka tilvísun í staðaranda, arfleið og sögu og þar sem fólki líður vel og að byggingar ýti undir samneyti fólk og gott mannlíf.

Það má segja að yfirstandandi sé stórslys númer 2 því að það fyrra var þegar rifin voru mörg gömul hús á árunum 1960-1980 og ljót byggð í staðin. Við áttuðum okkur smátt og smátt á virði og menningarsögu gamalla húsa en hin síðustu ár hafa skipulagsyfirvöld Reykjavíkur algerlega valtað yfir bygginarmenningu og sögu með því að leyfa verktökum að vera um of ráðandi í að skapa formfegurð borgarinnar. Þeir hugsa um of um eitt: að hámarka fjölda seldra og leigðra fermetra og því leita þeir í kassalaga gámastílinn sem hefur nú yfirtekið flest fjölförnustu svæði borgarinnar. Og nýjasta dæmið sýnir að enn er haldið áfram í sama gírnum:

Verðlaunartillagan við viðbyggingu stjórnarráðsins sver sig í ætt við „brutalist architecture“ sem er yfirleitt talin gróf, ómanneskjuleg og köld stefna sem yfirleitt vekur litla jákvæðni hjá fólki. Sem dæmi um þennan brútal-arkítektur er ráðhúsið í Boston sem oft er nefnt sem eitt ljótasta hús veraldar. Við þurfum að hætta að teikna hús út frá því að einhver arkítekt geti sett eitthvað sniðugt og óvanalegt í ferilsskrá sína og byrja að teikna út frá því hvað fólki finnst vera fallegt. Að byggja út frá brútal-arkítektúr við hliðina á lágreista, hlýja stórnarráðshúsinu er dæmi um ógögnur sem við erum komin í með hvernig útlit húsa á að vera. Ef um er að ræða prívat hús einhvers er sjálfsagt að gera engar kröfur eða ramma um útlit húsa. En þegar um er að ræða hús í nafni almennings, á stað sem almenningur fer oft um, er nauðsynlegt að byrja aftur á að byggja fallegt hús.

 

Lífeyrissjóðir sem vinna bæði gegn sjóðsfélögum og í þágu þeirra

Lífeyrissjóðir ættu að vinna í einu og öllu að hagsmunum sjóðsfélaga alveg frá því þeir byrja að greiða í sjóðina, ekki bara með hagsmuni lífeyrisþega í huga. Fyrir utan að huga að ávöxtun og restrarkostnaði er einnig mikilvægt að þeir setji sér siðferðisleg viðmið sem miða að því að hafa ekki neikvæð efnahagsleg áhrif á almenning í þeim geirum sem snerta neyslu og kaupmátt fólks.

Lífeyrissjóðir ættu allir að undirgangast opinber, siðferðisleg viðmið sem taka á þessum þáttum:

  • Auka áhættufælni – fækka áhættusömum verkefnum. Að ástunda varfærna fjárfestingastefnu með jafna og ágæta ávöxtun í huga og ekki taka þátt í áhættusömum fjárfestingum..
  • Tryggja lífeyriskerfið frá þátttöku í fjárfestingaverkefnum sem hafa fjárhagsleg sjónarmið annarra en sjóðsfélaga að leiðarljósi. Þetta getur gerst þegar stjórnir sjóða starfa ekki alfarið með hagsmuni sjóðsfélaga í huga.
  • Minnka þátttöku sína á sveiflukenndum hlutabréfamörkuðum.
  • Hafa jákvæð, efnahagsleg áhrif gagnvart almenningi. Loka á neikvæð hliðaráhrif. Gæta þess að hafa ekki neikvæð efnahagsleg áhrif í þeim geirum sem snerta neyslu og kaupmátt almennings með því að:
    • Hafa ekki þau efnahagslegu áhrif að almenningur búi við lakari kaupmátt.
    • Hafa ekki þau efnahagslegu áhrif að almenningur búi við háa vexti.
    • Hafa ekki þau efnahagslegu áhrif að gengissveiflur aukist.
    • Hafa ekki þau áhrif að kaupverð húseigna hækki meira en eðlilegt er.
    • Hafa ekki þau áhrif að leiguverð þróist hærra en eðlilegt er.
    • Taka þátt í fjármögunun húsnæðisverkefna, einkum ódýrra leiguíbúða.
    • Hafa ekki þau efnahagslegu áhrif að fyrirtæki á smásölumarkaði hámarki verð á vörum og þjónustu til almennings.

Því miður er meirihluti lífeyrissjóða á Íslandi ekki komnir langt í að huga að ofangreindum punktum. Lífeyrissjóðir hafa ekki sett sér siðferðisleg viðmið sem snerta hagsmuni sjóðsfélaga og er niðurstaðan sú að starfsemi lífeyrissjóða er stundum háttað í andstöðu við hagsmuni sjóðsfélaga.

Þetta er ákaflega furðulegt umhverfi og er hálfgert „vilta vestrið“ þar sem sjóðir bæði stuðla að hagsæld þeirra sem þiggja lífeyri en eru oft á sama tíma að hafa neikvæð áhrif á kjör þeirra sem eru að greiða inn í kerfið.

Íslenskir lífeyrissjóðir gera nefnilega ýmislegt sem sem hefur talsvert neikvæð áhrif á efnahag landsmanna og vinna þannig á móti því sem ætti að vera markmið þeirra – að efla hag sjóðsfélaga á öllum aldri:

  • Þeir auka á stundum sveiflur í gengi íslensku krónunnar.
  • Þeir auka á stundum álögur sumra smásölufyrirtækja sem almenningur notar mikið.
  • Athafnir lífeyrissjóða hafa oft neikvæð áhrif á kaupmátt.
  • Þeir ýta undir háa vexti á Íslandi, einkum vexti á íbúðalánum og eru helstu varðmenn verðtryggingar.
  • Þeir eiga það til að ýta undir verðmyndun hlutabréfa sem ekki er alltaf innistæða fyrir.
  • Með skorti á gagnsæi gera þeir fólki erfitt með að bera þá saman, fylgjast með ákvörðunum, búa við aðhald og opinbera umræðu og eftirlit með fjárfestingum. Mjög erfitt er að fá upplýsingar um ávöxtun sjóða og árangur einstakra fjárfestingaverkefna. Leynd hvílir yfir mörgu í starfsemi sjóðanna og forsvarsmenn sjóða taka illa í alla umræðu um breytingar á kerfinu sem gætu aukið skilvirkni þess.
  • Forsvarsmenn lífeyrissjóða hafa gert fremur lítið sem eykur traust almennings á þeim og er það áhyggjuefni. Samt liggur það fyrir að lífeyrissjóðir mælast mjög neðarlega – stundum neðst allra fjármálafyrirtækja þegar kemur að trausti, vinsældum og hvaða fyrirtæki séu til fyrirmyndar.

Almenningur sem kaupir matvöru, bensín, tryggingar, flugmiða o.fl. er oftast að versla við fyrirtæki þar sem lífeyrissjóðir eiga annaðhvort meirihluta í eða eru burðarfjárfestar. Þetta leiðir nefnilega til þess að lífeyrissjóðir eru að gera stífa arðsemiskröfu inn í fyrirtækin sem hækka verð sem almenningur greiðir. Er þetta í lagi? Þarna eru lífeyrissjóðir að segjast vera að hækka ávöxtun lífeyris með því að láta almenning í nútímanum greiða fyrir vörur og þjónustu með mjög háu verði.

Meginrökin gegn þessu núverandi kerfi lífeyrissjóða er að við greiðum miklu lengur inn í sjóðina en við tökum úr þeim. Þess vegna eiga lífeyrissjóðir að huga a.m.k. jafnmikið að siðferðislegum og efnahagslegum sjónarmiðum gagnvart sjóðsfélögum á meðan þeir eru að greiða inn í kerfið, eins og hver staðan verður þegar þeir taka út úr kerfinu. Því miður er eins og lífeyrissjóðir hugsi fyrst og fremst um tímabilið þegar fólk er lífeyrisþegar og hugsi svo lítið um hitt tímabilið, sem fólk greiðir inn í kerfið, oft með þeim árangri að það er verið að taka af lífskjörum fólks í blóma lífsins og flytja inn á stutta tímabilið, eftir að fólk hættir að vinna. Þetta er alveg galið.

Ef einstaklingur byrjar að greiða í lífeyrissjóði 20 ára gamall og greiðir fram að 67 ára aldri þá má gera ráð fyrir, út frá ævilíkum Íslendinga að viðkomandi fái lífeyri úr sameignarsjóðum í 17 ár.

Við greiðum inn í kerfið í 48 ár eða í 73,8% af tímanum 20-84 ára.
Við tökum lífeyri út úr kerfinu í 17 ár eða í 26,2% af tímanum 20-84 ára.

Mikilvægt er því að huga að ýmsum breytingum á lífeyriskerfinu. Í fyrstu er rétt að huga að eftirfarandi breytingum, öllum til ábata, bæði lífeyrisþegum sem og fólki sem er að greiða í sjóðina:

 

 

 

 

Það er hægt að bjóða lægri vexti hér á landi

Af hverju eru vextir hér þrefallt hærri en í Færeyjum? Af hverju borgar ung fjölskylda 68 þús ISK af húsnæðisláni í Þýskalandi á meðan íslensk fjölskylda greiðir 103 þús krónur fyrir jafnhátt lán sem nær yfir jafnlangan tíma?

Svarið er hin íslenska verðtrygging. Þetta er kerfi þar sem lántakandinn eignast lítið í eigninni af því lánið lækkar ekki mikið nema síðasta hluta lánstímans. Verðtrygging er því eins og að borga leigu nema að ef þú endist út lánstímann þá verður niðurstaðan loks jákvæð á endanum (þó að þú sért búinn að greiða húsið þitt 4-5 sinnum á meðan Svíi eða Normaður greiðir sína eign tvisvar sinnum (höfuðstól plús vextir) yfir allan lánstímann.

Verðtryggingarkerfið er yfirleitt óhagstætt lántakendum en hefur sinn tilgang af því það býður lægri afborganir en óverðtryggð lán – fyrst um sinn. Þess vegna neyðist fólk stundum til að taka þessi lán. Eins konar „lausn“ í kerfi sem er með of háa vexti. Áhættan er í nágrannalöndum tekin til jafns af fjármálastofnunum og lántakendanum á meðan lántakandinn á Íslandi tekur álögurnar og áhættuna, ef hægt er að skilgreina þungar byrðar sem áhættu. Bankinn sem lánar á Íslandi er því sem næst í áhættulausum viðskiptum ef hann passar sig bara að hafa veðsetningu ekki yfir 70% til að eiga veðrými fyrir mögulegum verðlækkunum á fasteignamarkaði, ef lántakandinn skyldi hætta að greiða.

Enda var það svo í hruninu að bankar, fjármálastofnanir og lífeyrissjóðir töpuðu nær öllum gerðum lána nema húsnæðislánum, einkum þeim sem bundin voru verðtryggingu, það voru einu fjárfestingarnar sem héldu sér að mestu.

Þrefalt hærri vextir en í Færeyjum

Íslendingar greiða hærri vexti en í löndum á borð við Albaníu, Bosníu, Grikkland og Makedóníu. Þá greiðum við þrefalt hærri vexti en Færeyingar. Vaxtatölur geta verið mismunandi eftir gögnum en Íslendingar greiða á milli 6,2 og 7,4 prósent húsnæðislánavexti m.v. uppflettingu (í dag, 3. apríl 2019) á vefnum Auðbjörg.is sem birtir lista yfir vexti lánastofnanna:

Íslendingar verma því eitt af hæstu sætum á lista yfir hæstu vaxtabyrði í Evrópu:

Gamaldags hagfræði? 

Seðlabanki hefur það markmið að halda verðbólgu innan marka. Horfir ekki á að hafa vexti sem lægsta, lítur aðeins á verðbólgu. En er þaðskynsamleg hagfræði að horfa aðeins á verðbólgu en ekki vaxtastig húsnæðislána?

Vextirnir þurfa nefnilega ekki að vera svona háir heldur sé hátt vaxtastig á Íslandi val Seðlabankans. Spurningin er frekar af hverju Seðlabankinn velji að hafa vexti svona háa. Hægt er að færa rök fyrir því að bankinn sé að styðjast við gamaldags hagfræði. Þeir virðast telja nauðsynlegt að hafa vexti háa til að hafa taumhald á verðbólgu en fyrir mörgum árum, þá sagði hagfræðin að háir vextir væru besta leiðin til að temja verðbólguna. Margt hefur hins vegar breyst frá því að sú kennisetning var virt og álitin óumdeilanleg. Margar aðrar leiðir eru til að hemja verðbólgu en háir vextir. Óstöðug króna, mikil þensla, mikill munur á innflutningi og útflutningi eða háar skuldir ríkissjóðs kalla ekkert á háa vexti en eru alltaf notaðar sem skýringar á því af hverju Íslendingar þurfa að greiða háa vexti. Þarna er unnið með þá gömlu hagfræðihugmynd að ef banki stjórnar verðinu á peningum þá geti hann stjórnað magninu og haft þannig taumhald á þenslu.

Þetta virkar í fræðilegu umhverfi en ekki í hinu raunverulega umhverfi sem íslenskt hagkerfi lifir í. Af hverju að reyna að stýra peningamagni í umferð með vöxtun þegar það er hægt að hafa bein áhrif á peningamagnið sjálft með því að stýra lánum bankakerfisins, að stýra því í hvað er lánað? Þetta er kallað stýring á lánamyndun, þegar bankar eru lattir til að bjóða neyslulán en hvattir til að lána til uppbyggingar, til dæmis framleiðslu- og iðnfyrirtækja sem skapa raunverulegar þjóðartekjur.

Stjórn lánamyndunar væri miklu betra stýritæki, bæði vegna þess að það er hraðvirkara og hefur beina stjórn á fjármagni í umferð en hefur einnig þann kost að almenningur þarf ekki að bera þungar byrðar verðtryggingarinnar ævina á enda. Þetta hafa mjög margir seðlabankar notað með afar góðum árangri. Að mínu mati ætti Seðlabankinn sem fyrsta skref að lækka vexti á tíu ára ríkisskuldabréfum niður í um tvö prósent en það myndi leiða strax til lækkunarferlis hjá bönkum og við myndum fljótlega fara að sjá miklu lægri vexti á óverðtryggðum lánum. Samhliða þessu ætti að byrja á nýrri stefnu í Seðlabankanum um stjórn lánamyndunar sem væri stjórntæki sem hentar Íslandi miklu betur en markmið um verðbólgu (sem nást alls ekki alltaf, hvort eð er). 

Í kjaraviðræðum ætti ríkisstjórnin að boða nýja stefnu í þessa veru en ég hef þá trú að hún myndi falla miklu betur í kramið og leiða til víðtækari sáttar en nokkrar launabreytingar. Hættum að keppa í launum, keppum frekar í eðlilegra fjármálaumhverfi þar sem fjallþungar byrðar eru teknar af íslenskum almenningi með nýrri stefnu Seðlabankans um stjórn lánamyndunar.

Líkja má núverandi vaxtastefnu Seðlabanka við gamlar læknisaðferðir sem þóttu góðar einu sinni. Nýjar leiðir þróast í þessu eins og öðru. Nóg er að hugsa um dæmið af læknum sem einu sinni kunnu enga aðferð til að meðhöndla þunglyndi aðra en að setja sjúklinga á þunglyndislyf. En í dag eru til svo margar aðrar aðferðir, til dæmis að fara út að hreyfa sig. Það læknar þunglyndi hjá mörgum. Eins er með hagfræði Seðlabanka og vaxtastefnu. Hún á að breytast í takt við tíðarandann, hagfræðilegt umhverfi og þarfir þjóðarinnar.

Seðlabankinn ætti því að íhuga að breyta um strategíu, lækka vexti og ástunda aðrar aðferðir til að hafa taumhald á verðbólgu. Íslendingar eiga nefnilega betra skilið en að halda áfram að borga 3–5 sinnum meira fyrir íbúðarhúsnæði okkar heldur en flestir aðrir. Rökin um að við séum ekki í eins slæmum málum og Moldóvar og íbúar Úkraínu virka ekki lengur því almenningur í landinu er að gera kröfum um sömu húsnæðisvexti og eru í Færeyjum.

Slök lánakjör á Íslandi

30 milljón króna húsnæðislán krefst þessara afborgana m.v. vexti sem bjóðast í dag á hvoru svæði fyrir sig:

Ísland – verðtryggt:
Til 40 ára: Mán.afborgun er 107 þús/mán.
Til 25 ára: Mán.afborgun er 142 þús/mán.

Ísland – óverðtryggt:
Til 25 ára: Mán.afborgun er 182 þús/mán.

Svíþjóð – óverðtryggt (verðtryggt ekki í boði):
Til 25 ára: Mán.afborgun er 116 þús/mán.

Ef allar aðstæður eru þær sömu þá greiðir sá sem tekur lán í Svíþjóð 116 þús á mánuði á meðan sá sem tekur sama lán greiðir 182 þús á mánuði.
Sá íslenski greiðir 56% hærri afborgun á mánuði í 25 ár.

Er rétt að banna verðtryggingu?

Það er ekki rétt að banna verðtryggingu nema ef lágir vextir eru tryggðir um leið. Ef ekkert er gert fyrir fólk nema að banna verðtryggingu lenda margir í því að hafa ekki efni á að kaupa sér húsnæði og verða því lengur á leigumarkaði, greiða háa leigu af því þeir hafa ekki efni á að greiða óverðtryggða lánið nema að vextir lækki verulega. Ef við skoðum reiknilíkön fyrir annuitet verðtryggt lán og svo einfaldan vaxtaútreikning fyrir óverðtryggt lán þá verða upphæðir óverðtryggða lánsins sterkur valkostur ef vextir fara undir 2% – ef þeir eru um 1,5-1,8%. Ríkisstjórnin getur boðið þessa vexti í gegnum SÍ með þeirri leið sem hér að ofan er lýst (stjórn lánamyndinar). Þetta þyrfti ekki að kosta ríkissjóð neinar upphæðir því þessi lán væru gefin út í krónum, tekin á kjörum ríkissjóðs, langt undir 1,5% vaxtamarkinu. Þetta myndi gjörbylta íslenskum húsnæðis- og lánamarkaði. Þetta yrði ekki séríslensk leið því margir stórir seðlabankar hafa farið þessa leið til að lækka vexti, auka innspýtingu í hagkerfið þegar kerfið sjálft er á leið í kólnun, líkt og nú er í íslensku hagkerfi.

Miðað við ofangreint dæmi þá gerir verðtryggingin það að verkum að 107 þús. mán. afborgun er í boði. Ef verðtrygging er bönnuð hækkar lánið í 182 þús ef það er stytt í 25 ár. Þetta myndi gera það að verkum að margir myndu þurfa að vera lengur á leigumarkaði af því að greiðslubyrði væri orðin of há.

Að lækka húsnæðisliðinn hjá almenningi verður því aðeins gert með því að lækka vexti á Íslandi og það verður aðeins gert með því að breyta áherslum í efnahagsmálum af hálfu ríkisins og Seðlabanka. Þetta er hægt ef aðeins viljinn er fyrir hendi, það eru engar íslenskar skýringar sem koma í veg fyrir að Íslendingar geti ekki notið sömu kjara og almenningur í nágrannalöndunum.


Sigurvegarar í pólitískri umræðu eru ekki þeir sem hafa bestu rökin, heldur þeir sem…

…hafa orðræðu sigurvegarans.

Það er svo margt sem er rökrétt en gerist samt eiginlega aldrei. Pólitískar samræður ganga út á að sigra, vera sá sem er ofaná – sigurvegari stundarinnar. Þetta þurfa ekki að vera stórar deilur; oft er aðeins verið að deila um smávægilega hluti. En mikilvægt að vera ofaná til að fólk skynji viðkomandi sem sigurvegara. Þá fer fylgið að aukast, af því að fólk vill vera í liði með sigurvegurum. Þetta hefur verið grunnímynd hægri manna í áratugi, að vera sigurvegarinn og hefur laðað margt fólk í þá deildina. Vinstra fólk talar yfirleitt ekki sem sigurvegarar heldur einblínir stundum á neikvæða þætti og kvartar. Er stundum skynjað sem væl. Fáir laðast að slíku og er þetta atriði stærsta einstaka atriðið af hverju vinstri flokkar (og miðju flokkar) þurfa oft að hafa meira fyrir því að afla fylgismanna heldur en hægra fólk. Viðreisn á að vera heilbrigða og mannlega útgáfan af Sjálfstæðisflokki. Af hverju njóta þeir aðeins brota-brots af fylgis Sjálfstæðisflokksins? Af því þeir hafa stefnu sem fólki líkar ekki? Nei, stefnan skiptir frekar litlu máli (enda er stefnum yfirleitt ekki framfylgt). Viðreisn hefur ekki jafnað Sjálfstæðisflokkinn af því Viðreisn er ekki skynjaður sem flokkur sigurvegara. Þeir urðu útundan í Sjálfstæðisflokknum og fóru – þannig er skynjunin allaveganna. Til að breyta þessu þarf Viðreisn að fara að tala eins og sigurvegari og efla þá ímynd hjá lykilfólki flokksins – breyta orðræðu þeirra. Það sama má segja með flokka á miðju og til vinstri. Þeir velja sér orðræðu sem fólk tengir við þann sem nöldrar og tapar.

Fáir hafa ritað jafn áhrifaríka frásögn af þessu heilkenni íslenskra stjórnmála eins og Bryndís Schram (sjá hér). Fátæka fólkið í Reykjavík kaus íhaldið af því það þótti svo fínt að kjósa íhaldið. Það vildi samsama sig við þá sem eru að sigra!

Í stuttu samtali á Alþingi í dag kristallast þetta mjög vel í einu litlu dæmi:
(hér er viljandi tekið dæmi af litlu máli til að sýna hvað það skiptir líka máli í smáum jafnt sem stórum málum að hugsa orðræðu sína rétt)


Bjarni Benediktsson frá Sjálfstæðisflokki sagði eftir að Samfylkingin hafði kynnt breytingar á fjárlagafrumvarpi:

Til að bjarga málum vill Samfylkingin bara smella 33 milljörðum á landsmenn í nýja skatta og gjöld. 33 milljörðum! Miklu meiri útgjöld, miklu hærri skattar og það mun allt fara til verri vegar. Þetta eru skilaboð Samfylkingarinnar.

—  —  —


Ágúst Ólafur Ágústsson frá Samfylkingu svaraði:

Ég gat sérstaklega um það á hvaða hópa þetta færi. Þessar skattahugmyndir okkar eru ekki að fara á hinn almenna Íslending. Þetta er hækkun fjármagnstekjuskatts sem þröngur hópur Íslendinga greiðir, þetta eru auðlindagjöld sem fá stórfyrirtæki í landinu greiða.

Ef efni þessara tveggja tilvitnana eru skoðuð þá virðast þær hafa svipað vægi, Bjarni að segja að þetta sé vitleysa og Ágúst að segja að þetta sé ekki vitleysa. En gallinn er bara sá að fólk hlustar ekki með rökum. Fólk hlustar út frá tilfinningu og hrífst miklu meira af því hvor talar meira eins og sigurvegari.

Og hvað er að tala eins og sigurvegari? Í því felst margt. Það er að sækja nógu fast á hinn aðilann að hann þurfi að fara í vörn. Bjarni sótti fast að Ágústi og setti hann í þá stöðu að þurfa að vera í vörn. Þurfa að segja „ég meinti þetta ekki svona, leyfðu mér að útskýra“. Sá sem þarf að útskýra sjálfan sig er yfirleitt búinn að tapa, hinn ræður orðræðunni. Samtalið hér að ofan snýst um það hvernig Bjarni sér hlutina, Ágúst er að reyna að leiðrétta hvernig Bjarni sér hlutina. Niðurstaða fólks: Bjarni sótti grimmt og tengdi sig við aðhald, ábyrgð og að létta byrðum af fólki. Ágúst var í vörn og þurfti að útskýra sín orð og tengdi sig við að eyða miklum fjármunum.

Til að ná taki í svona umræðu þarf Samfylking (og margir fleiri) að breyta um orðræðu. Sækja fram miklu fastar og ákveðnar og setja hina í þá stöðu að þurfa að vera sig. Sá vinnur sem talar þannig að andstæðingurinn þurfi að endurtaka orðalagið til að segja að þetta hafi ekki verið rétt. Sá vinnur sem stýrir orðræðunni og tengir sig við gildi sem allir vilja tengja sig við. Auk þess að vera með orðræðu sína í vörn þá tengdi Samfylkingin sig við óábyrga eyðslu (alla vega náði Bjarni að tengja Samfylkingu við það og Samfylkingin svaraði því ekki nógu vel). Ágúst og Samfylking tengdu sig þess vegna við miklu síðri gildi sem færri vilja samsama sig við. Þess vegna sigraði Bjarni í þessari litlu rimmu.

Vandinn við að breyta orðræðunni er að vinstra fólk og miðju fólk er oft akademískt í hugsun og vill ekki sækja fram með orðræðu sem stenst ekki fræðilega skoðun. En þá er það fólk ekki að spila leikinn og getur ekki vænst þess að sækja sterkt fram. Þú verður að spila leikinn ef þú vilt sigra stríðið svo að þínar hugsjónir nái að landi. Til þess er leikurinn gerður.

Að flestu leyti er allt þetta sem lýst er hér fremur leiðigjarnar staðreyndir. Það væri miklu betra og heilbrigðara ef allir hlustuðu fyrst og fremst á innihald, efnivið og rök. En því er ekki að heilsa. Í dag er það tilfinningin og upplifunin sem ræður, miklu fremur heldur en rökrétt samhengi mála.

—  —  —

Það eru alls ekki allir sem viðurkenna að þeir hlusti á eitthvað annað en rök í pólitískri umræðu – það er órökrétt að viðurkenna annað!

Nánar var fjallað um þessi mál í öðrum pistli, sjá hér.

 

 

 

Það sigrar enginn lengur með útjaskaða orðinu „sósíalisti“

Hægri menn í Bandaríkjunum halda lífi með því að hræða almenning nógu mikið á því að hinir séu sósíalistar. Hér er bara eitt dæmi af mörgum:

Hér er orðið sósíalismi tengdur við „eymd og volæði“ og þess vegna virkar það á suma að hræða þá með því að þessi og hinn sé sósíalismi. Heilinn hugsar oft ekki rökrétt heldur býr til tengingar (hugrenningatengsl) út úr því sem tengt er saman í umræðunni.

Það hjálpar Trump að orðið sósíalisti hefur verið talað niður í áratugi, er yfirleitt tengt við misheppnaða þjóðfélagsskipan í Rússlandi fyrir um 100 árum og aðra misheppnaða tilraun Hugo Chávez í Venezúela. Hér ræður sú orðræða sem hæst hefur, því miður óháð því hvort hún er sönn eða rétt.

Orðræðan í Bandaríkjunum sem Trump og hans fólk veðjar á er einfaldlega svona:

  1. Sósíalismi er stórhættulegur, eykur eymd allra.
  2. Demókratar eru sósíalistar, þeir kalla yfir okkur eymd.
  3. Þar af leiðir, það er hættulegt að kjósa demókrata, líf þitt endar í eymd.

Og ef einhverjum demókrata gengur vel, eins og Andrew Gillum í Florida þá er strategían að tala um versta sósíalistann, þann hættulegasta. Bandaríkjamenn gleypa við þessari barnalegu orðræðu af því að vinstra fólk er yfirleitt svo lélegt að svara fyrir sig. Það fer í vörn og flestir reyna að svara að þeir séu ekkert svo miklir sósíalistar. Reyna að afmá eitthvað af skítastimplinum sem Trump er búinn að festa á þá. Það dugar aldrei. Það verður að svara með „anti-branding“ þ.e. að kalla Trump og félaga hans sínum réttu nöfnum sem vekja upp hugsanir um að það kunni að vera hættulegt að kjósa þá. Því miður er enginn demókrati í Bandaríkjunum líklegur til að ná að svara umræðunni með því að berjast til baka og sækja á Trump, allir eru aðeins að verjast orðræðu hans með því að segjast ekki vera svo miklir sósíalistar. Með því þá viðurkenna demókratar að sósíalisti sé slæmt orð og viðurkenna líka að þeir séu að einhverju leyti sósíalistar.

Á Íslandi er orðræðan að þróast í svipaðar áttir. Verkalýðsfélög eru í sterkri umræðu og nota allskyns orð um sig á meðan andstæðingar þeirra hér á landi eru byrjaðir að taka upp sömu orðræðu og Trump: Að verkalýðsfélög vilji bara sósíalisma (sjá hér og hér):

   

Hér er einnig notað „vofa“ og „Karl Marx“ og það tengt við andstæðinga Sjálfstæðisflokks. Að ramma inn umræðuna með þessum hætti virkar á marga og þess vegna verður fólk sem ætlar sér að ná tökum gagnstæðri umræðu að færa hana eitthvað en að tala um sósíalisma. Það verður að breyta um orð. Það er ekki hægt að sigra með því að játast undir umræðuna að vera sósíalisti, jafnvel þó einstaklingar neiti því orði; á meðan enginn fer að nota annað orð þá er umræðan römmuð í kringum það hvort andstæðingurinn sé sósíalisti, mikill eða lítill. Þannig fær fólk í umræðunni, eins og Áslaug Arna hér að ofan, margt fólk á sitt band af því þeir tengja verkalýðsbaráttuna og vinstra fólk við sósíalisma og vofu Karl Marx. Misheppnuð konsept úr fortíðinni. Sterk innrömmun, það má Áslaug Arna eiga. En veikt hjá þeim sem tala gegn henni að ramma ekki umræðuna einn á annan hátt. Fyrir hvað stendur Sjálfstæðisflokkurinn? Bara það að vera ekki sósíalistar? Hvaða orð væri hægt að nota til að lýsa þeim sem eru í nánu sambandi við fámennan hluta þjóðarinnar?

Verkalýðsfélög, vinstra fólk og aðrir sem vilja nota krafta í þágu almennings verða að ramma umræðuna inn upp á nýtt. Eyðileggja innrömmunina um hvort einhver sé sósíalisti. Taka þann umræðuramma út úr umræðunni og setja umræðuna í annan ramma. Draga athyglina að öðrum tengslum. Þetta er stór áskorun fyrir margt vinstra fólk því það er óvant því að beita sér með öflugum hætti í umræðunni.

Hér er dæmi þar sem rammi umræðunnar veikir þann sem talar. Það er gott hjá Sólveigu Önnu að vinna að því að bæta kjör almennings, einkum þeirra lægst launuðu, en það veikir umræðuna af hennar hálfur að tala sin inn sem andstæðing borgarastéttarinnar. „Borgarastéttin verður tjúlluð ef henni er ógnað“.

 

Íslendingar hafa ekki það skýra stéttasýn að þeir átti sig á því að borgarastétt sé eitthvað annað en almenningur. Þess vegna er Sólveig Anna að tala í raun gegn almenningi með þessari orðræðu, þegar hún er vafalítið að reyna að tala til alls almennings.

Það er ekki bara orðið „sósíalismi“ sem er nýjasta orðið sem styrkir hægra fólk, víða um heim um þessar mundir. Það er líka orðið „verkalýður“ sem veikir launaumræðu verkalýðsfélaga. Þetta er orð sem hefur fengið á sig neikvæða ímynd í marga áratugi. Verkalýðshreyfingin verður því að finna ný orð, hætta að kenna sig við „verkalýð“ og hætta að taka þátt í umræðu um hvort hún sé eða ekki að ýta undir „sósíalisma“. Endurhanna orðræðuna, tala út frá sínum hagsmunum og ná að tala til allra. Um andstæðinga sína hefur verkalýðshreyfingin oft talað um „auðvald“ og það er ekki sterkt orð heldur, nema út frá því að styrkja ímynd andstæðinga sinna. Auðvald er sá ríki og hver vill ekki vera ríkur? Sá sem talar gegn auðvaldi er því ekki ríkur og hver vill samsama sig við þann hóp? Já, ég veit að þetta er ekki rökrétt því orðið „auðvald“ er neikvætt orð en það er bara ekki gott orð til að afla sér fylgismanna. Ekki tala um að andstæðingar þínir séu ríkt fólk því svo margir vilja vera ríkir. Ekki tala um þig sem verkalýð því það er allt of neikvætt orð til að margir vilji samsama sig við það.

Ekki er það þó þannig að hægra fólk sé með pálmann í höndunum í umræðunni allri. Hægra fólk aðhyllist oft gamaldags gildi; vill upphefja þann harða og ákveðna og elskar ennþá yfirborðskennda orðræðu með klisjukenndum orðum. Dæmi má taka af formanni SA sem hefur aðhyllst þessa tegund af orðræðu og talað nokkuð oft án þess að ná til almennings. Hér er dæmi:

„Aðal­atriðið núna er að standa vörð um þann mikla ár­ang­ur sem náðst hef­ur á und­an­förn­um árum. Það á að vera sam­eig­in­legt mark­mið okk­ar allra.“

Þetta er ekki orðræða sem nær til almennings. Þetta er klisjulegt og hefur litla tengingu við þau gildi sem skipta fólk miklu máli. Kjarabaráttan verður erfiðari fyrir atvinnurekendur ef formaður þeirra nær ekki að tala sig einlægt inn í þau gildi sem skipta fólk máli.

Þannig að styrkur hægra fólks er oft sá að vera sækja hart fram í orðræðunni, galli þeirra er að þykja klisjur og gömul gildi ennþá aðlaðandi. Styrkur vinstra fólk er að geta tengt við mörg gildi sem skipta almenning meira máli en áður en galli þeirra er að setja sig oft inn í umræðuna sem veika aðilann sem sækir ekki fram. Barátta næstu mánuða mun aðallega fram með orðum og hvernig konseptin eru römmuð inn. Út frá þeim kemur í ljós hverjir munu sigra umræðuna.

 

Útlendingum og Evrópusambandinu kennt um allt

Ítali sem ég hitti um daginn sagði: „Þið Íslendingar skuluð alls ekki ganga í Evrópusambandið af því að þar er svo mikil spilling og af því þá lamast atvinnuvegir eins og gerðist á Ítalíu þegar blómlegur smáiðnaður vék fyrir massaiðnaði annarra landa.“

Það er algengt að kenna Evrópusambandinu um vanda sem það á ekki sök á. Vandamál Ítalíu er fyrst og fremst innanríkisvandamál: landlæg spilling, skortur á siðferði er víða hluti af hinni ítölsku þjóðarsál, ofuráhersla á hið sjónræna ásamt mafíustarfsemi sem heldur landinu frá framförum. Þessi vandi Ítala og á rætur sínar að rekja til þess að þjóðin hefur aldrei gert upp tímabilið með Mussolini, sem ríkti með harðstjórn, valdahroka og ofbeldi 1922-1943. Þjóðverjar gerðu upp samskonar tímabil – með Hitler, en Ítalir hafa aldrei haft hugrekki til sömu hreinsunar á þjóðarsálinni, kenna frekar öðrum um ófarir sínar. Og það sama má segja um Grikki, Ítali, Rússa, Ungverja, Pólverja og fleiri þjóðir sem oft kenna Evrópusambandinu um innri vanda sem er heima fyrir – þó að slíkur vandi sé oftast vegna vanstjórnar heima fyrir, spillingar eða hugarfars sem þarf að laga.

Á vefnum eru margar „EuroMyths Busted“-síður og hér er eitt dæmi um PDF skjal sem tekur nokkrar rangfærslur fyrir: https://goo.gl/7mjL7B 

Sem dæmi þá höfum við heyrt margar við sögur um að „Evrópusambandið ætli að banna…“ allskonar. Banna vaxliti, ljósaperur, bogna banana, kanel-krydd í bakaríum, kirkjuklukkur, M&M sælgæti, hnetur, kúlulaga melónur, blöðrur í höndum barna, baðstrendur, frjálsa endurvinnslu, feitar sósur og svo margt fleira. Svo kemur í ljós að yfir 95% af þessum bann-fréttum eru uppspuni frá rótum. Hér er hægt að lesa um EUROMYTHS, sannleikann um undarlegu bannfréttirnar og sjá flestar af þeim hraktar:https://goo.gl/1gYVhF

Þær breytingar sem EU hefur lagt til hafa yfirleitt verið vel rökstuddar og miða að því að fara vel með, auka nýtni og bæta umhverfið. Gott dæmi er sagan sem var sögð að EU ætlaði „af því bara“ að banna ljósaperur með hvíttuðum tón. Sagan var þannig að EU ætlaði að gera þetta bara af því að þeir elska að banna allt. Svo kemur í ljós, þegar staðreynda-síður, eins og þessar, eru skoðaðar, að með þessu banni næst 30% orkusparnaður fyrir allar perunotkun í Evrópu. Af því að það þarf minna ljósmagn til að lýsa upp herbergi ef peran er glær. Ágætis tillaga, mikill sparnaður og gott fyrir umhverfið. Eftir sitja þeir sem trúðu ruglinu og blogguðu um það, sumir hverjir vel þekktir Íslendingar sem gengt hafa ráðherrastöðum. Þetta er gott dæmi um „ignorance“ þ.e. fáfræði og þá löngun að trúa blint skoðanabræðrum í sama klani. „Þetta hlýtur að vera satt af því þetta hentar mínum veruleika“ er því miður of algeng hugsun nú til dags.

Aðildarþjóðir EU verða auðvitað að vinna áfram í að minnka spillingu í sambandinu (alveg eins og innan einstakra landa) og bæta marga aðra þætti þannig að sambandið þjóni íbúum sem best. En þó að það sé hægt að finna galla við EU þá er það að vera utan þess að hverfa úr sambandinu sjaldnast ávísun á betra hlutskipti. Vald heimastjórnar sem er stundum enn spilltari, býr við minna eftirlit og sýnir ólýðræðislega einræðistilburði (UK/Brexit, Pólland, USA, Ungverjaland, Rússland o.fl.) er eins og að kvarta yfir rigningu en enda í ánni.

– – –

Svo er útlendingum kennt um hérumbil allt sem Evrópusambandinu er ekki kennt um. Vegna þeirra þá átt þú að vera að missa vinnuna þína, þjóðareinkenni þín og hérumbil allar ríkistekjur sem hefðu annars farið í að styrkja innviði. Að það sé útlendingum að kenna að heilsugæsla versnar, ellilífeyrir minnkar, bókasöfnum sé lokað o.s.frv.

Veiking innviða er auðvitað fyrst og fremst vegna þess að fámennir hópar, innanlands, eru að taka of mikið úr sameiginlegum sjóðum. Það er hægt að gera ráð fyrir því að útlendingar séu nærri aldrei í þeim hópi, a.m.k. ekki fátækir innflytjendur. Hér á landi eru það t.d. útgerðarfyrirtæki sem eru sum hver í þessu hlutverki; þau greiða veiðigjöld sem eru örfá prósent af hagnaði og eyða miklum fjármunum í að byggja upp orðræðu og ímynd um að slíkt sé eðlilegt.

Ukip fékk sem dæmi nægan fjölda atkvæða til að lenda í 2. eða 3. sæti í nokkrum bæjum í Bretlandi (t.d. Stockport), í síðustu kosningum, þó að langt innan við 1% af íbúafjölda séu útlendingar. Þetta er dæmi þar sem búið er að magna upp hættuna á því að fátækir útlendingar og innflytjendur skapi mestu ógn okkar tíma. Áróður um að innflytjendur séu helsta ógn vorra tíma heldur áfram í umræðunni þrátt fyrir að straumur flóttamanna inn til Evrópu hafi minnkað um 72% síðan 2016.

– – –

Það má því kenna Evrópusambandinu og útlendingum sjaldnar um vandamálin heima fyrir, í hverju landi. Beinum gagnrýnum sjónum okkar frekar að stjórnvöldum á hverjum stað, of litlu gagnsæi, spillingu heima fyrir, áróðri hagsmunaafla og svo fjármálakerfinu sem víða er spillt og leggur of háar álögur á almenning í flestum löndum. Þarna liggur okkar aðalhætta því þarna eru öfl sem geta grafið undan helgum stoðum sterkra samfélaga og gert þau veikari. Útlendingar og Evrópusambandið eru ekki aðalhætta neins, nema þess sem hefur meðtekið of mikið af falsfréttum og lifir í búbblu sem Zuckerberg skammtar viðkomandi.

 

 

 

 

„Við sigrum hæstu fjöll“

Fyrir mörgum árum gerði ég lag og texta sem kallast „Við sigrum hæstu fjöll“. Ég prófaði að taka þetta upp í rokk-útsetningu á sínum tíma en lagið kallaði allaf á rammíslenska kórstemmingu. Nú er lagið komið „heim“ – komið í kórútsetninguna sem það vildi alltaf komast í. Ég vona að það sé ögn af upplífgandi stemmingu í þessu lagi og það gleður mig ef fólk hefur gaman af því að syngja með 😉

Þetta er smágjöf til tónelskra – hér er texti, raddsetning, lagið á mp3-formi, gjörsvovel!

Spila hér og nú:

Mp3-skrá:

Sibelius-skrá:

PDF-nótnablöð:

Full Score – PDF skjal

Soprano – PDF skjal
Alto – PDF skjal
Tenor – PDF skjal
Bass – PDF skjal

Texti:

Á Spotify:

https://open.spotify.com/track/7L7stTHD3APqVALxut0dob

Meðvirkir fjölmiðlar dreifa vopnum Trumps

Fjölmiðlar telja margir að fréttir af Trump veiki stöðu hans, en yfirleitt eru fjölmiðlar í raun að flytja fréttir sem styrkja mjög stöðu Trumps. Á meðan forseti Bandaríkjanna níðir niður frjálsa fjölmiðlun gera fjölmiðlar fátt annað en að styrkja stöðu hans með því að dreifa orðfæri hans.

Fjölmiðlar hafa lengi haft þá mikilvægu starfsreglu að vera hlutlausir og taka ekki afstöðu til mála. Þetta verður æ erfiðara, einkum þegar fréttir eru fluttar af orðræðu fólks sem notar orðræðuna sjálfa til að styrkja stöðu sína. Að endurtaka orðræðu orðháka eins og Trump, gerir ekkert annað en að styrkja málstað þeirra.

Þegar dómsmál Stormy Daniels á hendur Trump var nýlega látið niður falla þá birti Trump þetta á Twitter:

Fjölmiðlar út um allan heim fluttu fregnir af þessu tísti með því að nota orðræðu Trumps og nota orðfærið „horseface“. Þar með hjálpuðu fjölmiðlar heims sjálfum Trump í að draga konuna niður og upphefja Trump sem sigurvegara.

Að ramma Stormy Daniels inn sem „horseface“ er alls ekki eina dæmið, sambærilega hjálp fær Trump frá fjölmiðlum oft í viku hverri. Þetta verður að breytast því annars mun Trump sigra, aftur og aftur og vera áfram í embætti eftir næstu kosningar. Útlitið er alls ekki gott því fjölmiðlar eru búnir að hjálpa Trump ókeypis í 2 ár og er ekkert útlit fyrir öðru en að þeir muni halda þessu óbreytt áfram.

Þetta sjúklega ástand er eins og ef Hitler hefði getað talað óáreittur í alla helstu fjölmiðla heims á árunum í kringum seinna stríð, til að styrkja nasista og veikja varnarheri frjálsrar Evrópu. Við munum að þeir sem töluðu máli Hitlers, jafnvel þótt það væri aðeins á léttvægan hátt voru flestir útskúfaðir og dæmdir hart, annað hvort af dómstólum eða af almenningi, á árunum eftir stríð. Þetta sama er samt að gerast þessi dægrin með aðstoð allra helstu fjölmiðla heims.

Ég veit ekki hvort fíkn fjölmiðla (≈fjárhagsleg krafa) í músarsmelli og krassandi athygli sé svona mikil eða að fjölmiðlar séu einfaldlega svona meðvirkir. Átta fjölmiðlar sig á því hvað þeir eru að hjálpa honum mikið? Ég vil jafnvel ganga svo langt að telja núverandi enduróm fjölmiðla á orðfæri Trumps eina helstu forsenduna fyrir áframhaldandi veru hans í embætti. Hollt væri að íhuga þá staðreynd að ef fjölmiðlar myndu hætta þessari meðvirkni með helsta andstæðingi sínum þá myndi fljótt fjara undan stuðningi við Trump.

Orðfæri Trumps og margfölld mögnun þess í boði fjölmiðla hvetur nefnilega mjög marga til að hugsa eins og hann og að sjá fyrir sér sigurvegara og tapara eftir smekk Trumps, því orðfæri kveikir myndir sem eru einskonar dyr að nýjum leiðum að því hvernig á að hugsa.

Þetta verður að breytast
Þess vegna geta fjölmiðlar ekki lengur notað orðfæri Trumps nema að játast undir þá staðreynd að þeir séu hans helsta hjálparhella. Þeir eru að dreifa vopnum og skotfærum sem Trump vill nota – sýn hans á sviðsmyndinni – til að skjóta niður andstæðinga sína. Væntanlega eru fjölmiðlar ekki sáttir við þetta, enda notar Trump flest tækifæri til að níða niður frjálsa fjölmiðlun á sama tíma og fjölmiðlar hjálpa honum að styrkja sig og framlengja sína tilvist. Hvernig er hægt að vera meira meðvirkur?

Þess vegna þurfa fjölmiðlar að breyta strategíu sinni þegar fréttir af Trump (og öðrum orðhákum) eru fluttar. Ekki endurtaka orðræðuna heldur taka saman hvað báðir aðilar eru að segja og skrifa frétt af atburðum án þess að nota orðfæri Trumps. Í frétt um Stormy Daniels, sem dæmi, hefði verið hægt að segja frá öllu sem gerðist án þess að nota orðið „horseface“. Ekki að dreifa uppskrift Trumps að því hver sé tapari/ljótur/vitlaus/varasamur o.s.frv. Hægt er að lýsa atburðum og segja fréttir án þess að nota orðfæri Trumps. Enda, ef vel er skoðað er orðfæri Trumps yfirleitt mjög bjöguð lýsing á því sem gerðist. Stormy Daniels er ekki ófríð. Af hverju að leyfa Trump að nota hérumbil alla hátalara heimsins til að segja þessa bjöguðu sögu, með þessu ofbeldis-hvetjandi orðfæri? Getum við ekki bara hætt þessu?

(P.S. Ég veit að ég er ekki samkvæmur sjálfur mér í þessum pistli;  ég gagnrýni að orðfæri Trumps sé dreift en dreifi því sjálfur hér í miðjum pistlinum!)

 

Hentar Victorinox-reglan á Íslandi?

1:5 reglan
Svissneska Victorinox fyrirtækið, sem framleiðir m.a. rauða hágæðahnífa, sem margir kannast við, var stofnað 1884 og hefur alveg frá byrjun lagt mikla áherslu á jafnt mikilvægi allra starfsmanna. Þeir hafa ekki í 80 ár þurft að segja upp starfsmanni vegna efnahagslegra ástæðna en hafa þó glímt við miklar sveiflur, einkum í kjölfar árásana á tvíburaturnanna 2001 þegar fólk hætti alveg að kaupa hnífa á flugvöllum og bannað var að ferðast með þá.

Victorinox hefur frá í árdaga stuðst við þá reglu að hæstu laun starfsmanns megi ekki vera hærri en fimmföld meðallaun í fyrirtækinu. Þetta er 1:5 reglan, svokallaða, og það er ekki hægt að segja að þessi jafnaðar-regla hafi neikvæð áhrif á reksturinn því Victorinox stendur afar vel fjárhagslega og þar eru meðallaun mjög há pr. starfsmann eða um 35 milljónir ISK á hvern starfsmann. Victorinox veltir 70 milljörðum ISK og er því nokkuð stórt fyrirtæki.

Er hægt að innleiða svipaðar reglur smátt og smátt hér á landi? Geta fyrirtæki gert það sjálf? Er hægt að innleiða reglur af þessum toga fyrir land í heild? Það er erfitt að stjórna einkafyrirtækjum í eigu fárra, hvernig laun þau greiða, en það væri hægt gagnvart sumum fyrirtækjum m.a. opinberum fyrirtækjum sem og fyrirtækjum á markaði. Einnig  mætti hugsa sér þetta sem mögulegt nýtt rekstrarform sem gæti notið einhverra ívilnana og væri þannig hvetjandi.

Hvernig myndi 1:5 reglan útleggjast á Íslandi?
Ef við tökum til einföldunar að 500 þús kr séu meðallaun þá væri hægt að ræða 5 · 500.000 = 2.500.000 kr. í laun á mánuði fyrir hæstu mögulegu laun. Það eru há laun og er mögulegt að samfélagið gæti samþykkt að slík laun væru nægjanlega há sem hæstu laun.

Of mikill ójöfnuður gerir lífið verra (fyrir alla)
Þessi umræða kemur í kjölfar margra rannsókna og einnig því sem blasir við í heiminum, að aukinn ójöfnuður er ekki að leiða til ávinnings fyrir neinn, nema afar fáa einstaklinga. Ójöfnuður er orðinn það mikill að fleiri og fleiri eru farnir að sjá marga stóra ágalla við svona mikinn ójöfnuð og vilja upphefja umræðu til að ná þessum ójöfnuði eitthvað til baka – allavega að stöðva vöxt hans sem hefur aldrei verið meiri en nú.

Nóg er að horfa á rannsóknir Richard Wilkinson (hér) sem sýnir fram á hvað ójöfnuður er að skaða öll þjóðfélög mikið. Það er ekki nóg með að fleiri og fleiri hafi minna og minna á milli handanna; aukinn ójöfnuður gerir heilsu verri, umhverfið óhreinna, ánægja íbúa minnkar og hagvöxtur minnkar. Það eru því í raun eiginlega engir sem hagnast á svona mikilum ójöfnuði, nema það fáir að þessi þróun er löngu hætt að vera réttlætanleg.

Klisjuumræðan í stjórnmálunum reynir alltaf að flokka fólki hólf og lengi hefur það verið þannig að þeir sem tala gegn ójöfnuði eiga að vera sótsvartir vinstrimenn með óraunhæfa drauma um sósíallískar hugsjónir, teygandi svart kaffi í dragsúgi uppi á heiðum. Þetta er langt frá sannleikanum því ég þekki marga sem hallast meira til hægri en vinstri (t.d. ég sjálfur) en er þrátt fyrir það löngu hætt að lítast á blikuna. Við sjáum að of mikil græðgi er að eyðileggja heiminn, eyðileggja samfélög fólks og draga sterka innviði niður í máttleysi. Dæmin eru orðin svo skelfileg að meira að segja nokkuð ýkt fræði Ronald Reagans um nýfrjálshyggju eru farin að vera röksemdir okkar allra sem vilja benda á að núverandi stig ójafnaðar sé að eyðileggja allt það besta í veröldinni (sjá hér).

Við ættum því að hugleiða hvort það sé ekki einfaldlega sanngjarnt að skoða hvað skapað hefur 134 ára velgengni hjá fyrirtækinu Victorinox og finna leiðir til að auka jöfnuð í íslensku samfélagi á þann hátt að þeir sem reyna mikið á sig og bera sannarlega mikla ábyrgð geta fengið aukalega, en án þess að bilið þróist yfir í að vera of mikið.

 

Að létta á byrðum lífsins

Hver Íslendingur þarf að bera aukabyrðar á sínum herðum, í gegnum lífið, sem flest fólk í nágrannalöndum þarf ekki að bera. Þetta er kostnaðurinn við að hafa íslenska krónu. Það er hægt að áætla hver þessi aukakostnaður er fyrir meðalmanninn út frá nokkrum borðleggjandi staðreyndum:

  1. Algengir vextir á húsnæðislánum á Íslandi eru 4-7% en 1-3% í nágrannalöndum.
    Skuldir einstaklinga á Íslandi eru um 2000 milljarðar króna.
    Íslendingar greiða því um 80 milljarða aukalega vegna krónunnar á ári, bara vegna húsnæðislána.
  2. Vextir á yfirdráttalánum á Íslandi eru 22% en 5-10% í nágrannalöndum.
    Heimilin hafa um 78 milljarða í yfirdráttarlán.
    Íslendingar greiða því um 16 milljarða aukalega vegna krónunnar á ári, bara vegna yfirdráttarlána.
  3. Kostnaður Seðlabanka við að halda út gjaldeyrisforða er 17-20 milljarðar á ári.
  4. Fyrirtæki þurfa einnig að greiða mikið aukalega vegna íslensku krónunnar, en sá kostnaður fer beint út í verðlag sem almenningur borgar að stórum hluta á endanum. Þetta er ein stærsta ástæðan fyrir því af hverju mjög margt er miklu dýrara hér á landi heldur en sambærilegum löndum eins og Færeyjum, þar sem flutningskostnaður er tiltölulega hár og byggðir afskekktar. Yfirdráttur fyrirtækja var skv. nýlegum tölum 118 milljarðar.
    Íslensk fyrirtæki greiða því um 20 milljarða aukalega vegna krónunnar á ári, bara vegna yfirdráttarlána.
    Eftir er að telja ýmis önnur lán, t.d. skuldabréfalán og aðra fyrirgreiðslu sem hefur í för með sér aukakostnað vegna íslensku krónunnar.

Hér erum við því að tala um að íslenskur almenningur þarf að greiða um 140 milljarða vegna krónunnar á ári. Þetta er umframþyngdin sem íslenskur almenningur þarf að bera sem hann þyrfti ekki að draga á eftir sér, værum við með lágvaxtagjaldmiðil, eins og evru. Og við vitum það, þegar við leggjum af stað í gönguferð, að við verðum þreytt og gögnum hægar ef bakpokinn er þungur. Þetta er veruleiki Íslendinga og hefur verið í ein 100 ár. Þessar tölur breytast jú yfir tíma, eru mismunandi á milli fólks og breytast líka mjög eftir því hvar á æviskeiðinu hver er staddur.

Þetta eru gróflega áætlað tvenn mánaðarlaun á ári fyrir hvern hinn vinnandi launþega á Íslandi. Íslendingar þurfa að leggja á sig það sama eins og ef þeir væru að vinna fyrir 14 mánuðum á hverju ári, þegar aðrar þjóðir vinna aðeins fyrir hinu venjulega almanaksári, 12 mánuðum.

Þessu kerfi íslensku krónunnar er viðhaldið af þeim sem hagnast af þessu ástandi: Fjármagnseigendum, bönkum, fjárfestingarsjóðum og öðrum þeim sem lána peninga og geta tekið tvö- til þrefallt aukagjald, miðað við aðra sem lána peninga í helstu nágrannlöndum.

Þetta er veruleiki Íslendinga:

Á myndinni má sjá að Íslendingar sætta sig við eina hæstu vexti í veröldinni, hærri vexti en t.d. í Albaníu, Makedóníu, Bosníu og Grikklandi. Meira að segja Færeyjingar hafa 3 sinnum lægri vexti á húsnæðislánum en Íslendingar. Til að breyta þessu þarf að breyta um strategíu, ekki er lengur nóg að hrópa „Við viljum lægri vexti“ – það er búið að hrópa slíkt í áratugi, án árangurs. Taktíkin og orðræðan þarf að breytast. Beinum sjónum okkar að þeim sem hagnast á kerfi verðtryggingar á Íslandi.

 

 

Svona er hægt leysa hnútinn í laxeldismálum á Íslandi

Nú er hart deilt um laxeldismál og eru tveir hópar sem nefna þessi rök í málinu:

#1: Eigendur og starfsmenn laxeldisfyrirtækja, og Vestfirðingar margir hverjir, nefna þetta:

  • Það verður að leyfa laxeldi, sama hvað það kostar, það er verið að reyna að viðhalda atvinnu á Vestfjörðum.

  • Vestfirðingar geta ekki misst stóran atvinnurekenda sem veitir mörgum vinnu.
      
  • Það sé í lagi þó að lax sleppi, hann mengar náttúrulega laxastofninn ekkert svo mikið.
      
  • Margt fólk á Vestfjörðum sem hefur ætlað sér að vinna við laxeldi er nýbúið að kaupa sér fasteign o.fl. og það er ekki hægt að kippa undan þeim fótunum, bara allt í einu.

#2: Náttúruverndarfólk, umhverfisverndunarsinnar, eigendur laxveiðiáa, almenningur sem á afkomu sína undir margvíslegum störfum tengdum laxveiðiám, nefna þetta:

  • Það gengur ekki að leyfa laxeldi í opnum sjókvíum, það sleppur alltaf nokkuð af laxi úr kvíum, sem fer upp ár og smitar náttúrulega stofninn og eyðir náttúrulegum eiginleikum hans (erfðarmengun). Laxeldi verði að vera í lokuðum kvíum. Víða í Noregi og Kanada hafa menn séð náttúrulega stofninn hverfa að hluta eða að mestu leyti úr ám þar sem eldi hefur verið nálægt. Sjá umfjöllum „Framtíð laxeldis er í lokuðum kerjum“ (sjá hér).
      
  • Það er gríðarleg mengun af eldislaxi, hver 10 þús tonn í eldi jafngilda sama úrgangi og 150 þús manna byggð. Mengun laxeldis á Vestfjörðum samsvarar því sömu mengun og allt höfuðborgarsvæðið sendir frá sér árlega. Mengun er bæði vegna skíts frá laxi og vegna afgangs fóðurs sem laxinn borðar ekki (sjá hér).
      
  • Útrýming dýrategundar (náttúrulega laxastofnsins) er líkleg niðurstaða ef laxeldi verður áfram leyft í götóttum eldiskvíum. Óháðar rannsóknir sýni að ef 10-20% innflæði sé inn í laxveiðiár í allt að 40 ár þá sé náttúrulegi stofninn búinn.
      
  • Það sé lágmarkskrafa að eigendur laxeldisfyrirtækja gangist undir sömu kröfur um vernd gagnvart náttúru eins og í nágrannalöndunum þar sem nær allt nýtt laxeldi nú verður að vera í lokuðum sjókvíum. Þessari norsku skýrslu (sjá hér) er gjarnan dreift til að sýna mengun og neikvæð áhrif frá laxeldi. Norskir eigendur laxeldis á Íslandi séu komnir hingað til lands af því hér á landi er miklu lélegra regluverk, eftirlit og að hér þurfi ekkert að greiða fyrir leyfin en í Noregi hefðu eigendur laxeldis á Vestfjörðum þurft að greiða 30-45 milljarða fyrir leyfi sem búið er að veita hér ókeypis.
      
  • Það eru 2700 manns sem vinna við laxveiðiár á Íslandi og störf þeim tengdum, en aðeins um 100 manns sem starfa við laxeldi nú og í mesta lagi 500 manns sem munu starfa við laxeldi ef öll leyfi sem Hafró telur fræðilegt að veita séu veitt, en það væru þá um 70 þús tonn. Það er því ekki verið að vernda störf með því að leyfa laxeldi í óþökk náttúrunnar, það er verið að fækka störfum í heild, bæði á Vestfjörðum og víðar.
      
  • Erfðamengun, margir nýjir sjúkdómar, margföld tíðni laxalúsar eru hluti af þeim afleiðingum sem við sjáum ef opið laxeldi er stundað í kvíum sem leka.

Þegar allar röksemdir eru skoðaðar þá er þetta ljóst:

  • Það verður að finna leið til að leyfa laxeldi við Ísland, þetta er atvinnutækifæri.
  • Það er ekki hægt að leyfa laxeldi sem lekur, sem mengar ár og umhverfi.

Þess vegna virðist bara vera ein leið sem er möguleg til að
leysa hnútinn í laxeldismálum á Íslandi:

Að leyfa laxeldi á Vestfjörðum og víðar en að hafa allt laxeldi
í lokuðum sjókvíum eða uppi á landi, eins og víða er farið að
gera aðeins hér á landi en víða í öðrum löndum. Það myndi koma
í veg fyrir blöndun við náttúrulegan stofn og þá væri hægt að
farga úrgangi í takt við nútíma umhverfisreglur.

Og að taka sama gjald og gert er í Noregi, Kanada og víðar
en slíkt gjald myndi skila íslenska þjóðarbúinu 30-45 milljörðum
og enn hærri upphæðum ef farið verður nær tillögum Hafró að
leyfa allt að 70 þús tonna eldi (verð í Noregi er 1,5 millj. pr. tonn)

—  —  —

Þarna liggur reyndar ákveðinn hundur grafinn. Norskir eigendur eru hugsanlega ekki tilbúnir að hlíta sömu reglum hér og í Noregi, að greiða gjald fyrir leyfin og að hafa allt eldi í lokuðum eldiskvíum því þá munu þeir líklega velja að hætta allri starfsemi hér á landi og starfa alfarið í Noregi, eða finna önnur svæði í heiminum þar sem regluverk er lítið, gjald fyrir leyfi sé ekkert og lágar kröfur um umhverfisvernd. Nú er þeirra kjörlendi Ísland en við vonum að umhverfið muni ekki bera langvarandi skaða af þessari starfsemi hér á landi. Ef við setjum þessar kröfur um gjald og lokaðar sjókvíar þá hef ég þá trú að sú kunnátta sem komin er á Vestfjörðum í laxeldi geti þá í framhaldi leitt til þess að Vestfirðingar sjálfir byrja á eldi í lokuðum kvíum og fái aðlögunartíma fyrir gjald sem þyrfti að greiða á meðan verið er að koma upp þessum iðnaði í höndum heimamanna eins og möguleg niðurstaða verður. Sú niðurstaða er hins vegar mjög jákvæð fyrir Vestfirðinga. Að ef norskir eigendur eru ekki tilbúnir að undirgangast sömu gjöld og umhverfisstaðla og þeir gera í Noregi að þá sé hægt að halda starfsemi áfram á vegum heimamanna.

 

 

 

Erum við hálfnuð í eftirvinnslu hrunsins?

Breytingar á Íslandi eftir hrun voru fyrst og fremst breytingar á gildum fólks, væntingum, áherslum og vonum. Stutta útgáfan er að við hættum að líta upp til gömlu gildanna um áhættusemi, hörku, karllægra sjónarmiða og hættum að líta á ríkidæmi sem töff. Vissulega er eftirsóknarvert að hafa vel rúmlega í sig og á en það sem breyttist eftir hrun var að fólk fór að bera virðingu fyrir öðrum gildum en efnahagslegum.

Í stuttu máli má segja að þetta sé breytingin á þeim gildum sem hófst af fullum þunga í hruninu og stendur enn yfir, því svona breytingar á gildum geta gjarnan tekið 10 ár til að ná alveg í gegn.

Það er fróðlegt að skoða hvar nýju gildin hafa náð fótfestu og hvar ekki því það segir okkur til um hversu langt við erum komin í átt að þeim breytingum sem við vildum stefna að í kjölfar hrunsins. Stóra spurningin er því þessi:

Hvar hafa nýju gildin náð fótfestu og hvar ekki?

Stjórnmál
Við sjáum að valdið og valdakerfið er ekki lengur hafið yfir annað í tilverunni. Þess er krafist að sanngirni ríki á öllum stigum valds og því er misnotkun valds, sem var algeng hér á árum áður, mjög á undanhaldi. Samvinna hefur einnig aukist þó að sum öfl streitist þar á móti. Aukin áhersla er einnig lögð á umhverfi og náttúruvernd og það þykir beinlínis hættulegt fyrir stjórnmálalegan feril að taka lítil tillit til þeirra gilda. Krafan um dreifingu valds er einnig sterk og jafnframt krafan um samfélagsleg gildi en þar undir er krafan um aukið gagnsæi sem er mjög sterk um þessar mundir. Það er helst í stjórnmálum að það gengur hægt að ná breytingum fram. Það gegnur hægt að ná fram gagnsæi, dreifingu valds og að aðilar séu látnir axla ábyrgð. Krafan um gildi fólksins í landinu og að það sé unnið fyrir þann hóp er einnig rík (andstæða elítuisma) og það gengur mjög hægt fyrir stjórnmálin að hraða breytingum á því sviði. Krafan um einlægni, það að segja satt og lýsa stöðunni rétt, eins og hún er á hverjum tíma, er einnig að tefja stjórnmálin nokkuð í átt að nýjum gildum.

Stjórnmálin þurfa því að hraða breytingum á þessum gildum til að svara kalli þjóðarinnar, en þannig mun traust aftur byrja að aukast á stjórnmálastéttinni:

  • Auka gagnsæi og önnur samfélagsleg gildi.
  • Auka áherslur á gildi og þarfir fólksins í landinu, minnka áherslu á að þjóna sérhagsmunum á kostnað heildarinnar.
  • Einlægni í tilsvörum við á opinberum vettvangi og við fólkið í landinu er oft ekki nægjanlegt. Gjarnan er farið í kringum hlutina og aðstæðum ekki lýst eins og þær eru, af því að það er landlægur vani í íslenskum stjórnmálum að segja aðeins frá hluta máls, í von um að það geti skapað viðkomandi sterkari stöðu í framhaldi.

Fjármálakerfið
Fjármálakerfið er einn sá þáttur samfélagsins sem hefur gengið hvað hægast í að ná umbreytingu eftir hrun. Innan frá hefur ekki mjög mikið breyst þó að það sé verið að kalla fram nýja ásýnd um nýgildi, í þeirri von að skapa traust. Slíkt hefur gengið hægt eftir hrun því enn eru bankarnir með mjög litla tengingu við traust, rétt eins og lífeyrissjóðir. Krafan um fjölbreytileika hefur aukist mikið og hafa bankar og fjármálafyrirtæki aðeins gengið í jákvæða átt hvað þetta varðar. Einnig eru fjármálafyrirtæki áhættufælnari en áður var en að mestu eru þá upptalið af þeim þáttum sem þeir hafa náð sterkum tökum á.

Fjármálakerfið þyrfti því að ná sterkari tökum á þessum umbreytingum á átt að nýjum gildum, ætli þeir að svara kalli almennings:

  • Ofuráhersla á hagnað er vissulega kjarninn í bankastarfsemi en er engu að síður í takt við gömu gildi. Fólk getur alveg skilið mikilvægi þess að hagnast vel en verður ósátt ef það skynjar að hagnaður sé það eina sem rekur bankafólk áfram. Hagnaður þarf því að ríkja í sátt við aðra þætti þar sem samfélög fái betur að njóta þess þegar vel gengur. Ættu bankar að skoða, smátt og smátt, einhver skref í þá átt að taka upp deilihagkerfi að einhverju leyti þegar vel gengur þannig að fleiri fái að njóta haganaðar. Hagnaðurinn kemur frá viðskiptavinum og skyldir aðilar eiga að njóta hans upp að ákveðnu marki, samkvæmt þeim kröfum um ný gildi sem eru uppi.
  • Kuldaleg framkoma, að vera einstrengislegur, ofuráhersla á reglur, lítil mannleg nálgun eru allt gildi sem fjármálafyrirtæki ná mjög litlum árangri í að sýna.
  • Að vera fjarlægur, stór, öflugur, yfirstétt, ofar öðrum eru einnig gildi sem fjármálafyrirtækjum gegnur ill að að skilja og ná tökum á.
  • Karlæg sjónarmið, harka og yfirgangur er því miður enn ákveðinn hluti af kúltúr í fjármálafyrirtækjum og virðist ganga hægt að ná að tengja sig við nýrri gildi, sem krafa er um í dag.
  • Mikil krafa er í garð fjármálafyrirtæki um aukið gagnsæi og sanngirni í garð viðskiptavina en fjármálafyrirtækjum hefur gengið illa að komas til móts við þau gildi.

Fyrirtækjamenning og stofnanir
Fyrirtækjamenning er á margvíslegan hátt að glíma við gamaldags, karllægan kúltúr sem margir halda í vegna þess að það er þeirra aðferð til að halda völdum. Lausnir síðustu ára um kynjakvóta ekki náð að vinna á þessum gömlu gildum eins hratt og fólk er að gera kröfu um (sjá nýlega frétt). Krafan um aukið gagnsæi er einnig sterk í garð fyrirtækja og þó að þeim gangi betur en bönkum að ná tökum á þeim þá er enn langt í land m.v. þær kröfur sem eru uppi. Einnig er í gangi ákveðin glíma við ofuráherslu á sterka hagnaðarþörf án þess að ábata sé alltaf dreift til samfélagsins, eins og ný gildi gera kröfu um. Að öðru leyti er margt jákvætt í fyrirtækjakúltúr, almennt séð og ýmis teikn á lofti að þar gangi ágætlega að innleiða þau nýju gildi sem krafa er gerð um í samfélaginu.

Almenningur
Það má segja að almenningi hafi gengið einna best í að tengja sig við ný gildi eftir hrun. Almenningur er sá hluti samfélagsins sem leiðir breytingar í átt að nýjum gildum fyrir þjóðfélagið í heild á meðan fjármálakerfið og fyrirtækjamennig að einhverjum hluta hluta er að streitast á móti. Einnig er það stjórnmálakerfið sem nær ekki nógu hratt að ganga brautina í átt að nýjum gildum. Almenningur leiðir baráttuna, gerir kröfur og vill að aðrir gangi hraðar á sömu braut.

Staðan nú
Í heild má því segja að Ísland sé komið ágætlega í gang með að tileinka sér þau gildi sem krafa hefur verið gerð um, eftir hrun. Almenningur stendur sig ágætlega en innviðir samfélagsins eru töluvert á eftir, einkum stjórnmálastéttin og svo fjármálageirinn. Gróflega má segja að við séum komin nálægt því að vera hálfnuð, svona fljótt á litið, þó að vissulega sé erfitt að leggja nákvæman mælikvarða fram þar um.

—  —  —

Sjáum við merki um að það sé verið að streitast á móti breytingum?
Það eru mörg skýr merki um slíkt, hér eru nokkur dæmi:

  • Hæðni og hótfyndni er mjög komið úr tísku – tilheyrir gömlum gildum sem eru á útleið; slíkt má sjá t.d. í skopmyndum og leiðurum og orðræðu þeirra sem vilja halda í tímana eins og þeir voru.
  • Orðræða um að gamlir flokkar sem voru öflugir einu sinni, eigi að vera við stjórnvölinn, af því að þannig var það einu sinni.
  • Afneitun og firring þegar málefni eru rædd; sannleikans ekkert endilega leitað; ríghaldið í sjónarmið hagsmunahópa og ætlast til að þau valti yfir hagsmuni almennings; yfirgangur og frekja.
  • Tregða stjórnmálamanna, stofnanna og oft fyrirtækja til að streitast á móti gagnsæi.
  • Vaxandi ójöfnuður í samfélögum, víða um heim, er greinilegt tákn um tregðu til að meðtaka ný samfélagsleg gildi sem aukin krafa er um, ekki bara á Íslandi, heldur einnig um víða veröld.
  • Aukin samþjöppun valds og tengsl fyrirtækja og stjórnmálamanna (ógagnsæi) eru einnig dæmi um þróun sem er í þá átt að viðhalda gömlum gildum fortíðar.

Traust er beintengt breytingu á gildum
Nú er mikið rætt um að auka traust á stjórnmálum og þeim kerfum sem halda þjóðfélaginu saman. Eru ýmsar leiðir ræddar í þeim efnum sem margar eru góðra gjalda verðar. Stóra myndin í þessum efnum felst þó í því að stjórnmálin tileinki sér ný gildi sem almenningur gerir kröfu um. Traust á stjórnmálum mun ekki aukast að ráði fyrr en almenningur fær það á tilfinninguna að stjórnmálin séu komin ágætlega á veg með að tileinka sér þau nýju gildi sem fólk er að kalla eftir. Í dag eiga stjórnmálin töluvert langt í land, einkum þegar reynt er að gera það utan frá, í stað þess að gera það innanfrá.